Διάλεξη για την «Αραβική Άνοιξη»

Το Cyprus International Institute of Management (CIIM), το Κυπριακό Κέντρο Μελετών (ΚΥΚΕΜ) και o Σύνδεσμος Αποφοίτων του CIIM διοργάνωσαν την Τρίτη 24 Σεπτεμβρίου ανοικτή διάλεξη με θέμα «Η δυναμική της Αραβικής Άνοιξης για τη Μέση Ανατολή και το Διεθνές Σύστημα» με ομιλητή τον Διευθυντή του ΚΥΚΕΜ Χρήστο Ιακώβου. Η διάλεξη προσέλκυσε πολλούς ενδιαφερομένους, οι οποίοι είχαν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν μία σε βάθος ανάλυση των αιτιών που οδήγησαν στην Αραβική Άνοιξη πριν από τρία χρόνια καθώς επίσης και τις συνέπειες που είχε και έχει για την πολιτική ανάπτυξη της περιοχής και τις σχέσεις της με το διεθνές σύστημα.

Σύμφωνα με τον κύριο Ιακώβου ο όρος «Αραβική Άνοιξη» είναι λανθασμένος γιατί αποτελεί υπαινιγμό προς την «Άνοιξη των Λαών», σχετικά με τις επαναστάσεις στην Ευρώπη το 1848 και ως δυτικό κατασκεύασμα αποτελεί μία από τις πολλές περιπτώσεις κατά τις οποίες χρησιμοποιείται αδόκιμα ένας όρος με ευρωπαϊκές ιστορικές παραστάσεις και εμπειρίες. Μέσα από το ίδιο πρίσμα, διάφοροι αναλυτές είδαν τις εξελίξεις στον αραβικό κόσμο ως το ιστορικά ισοδύναμο της κατάρρευσης του κομουνισμού στην Ανατολική Ευρώπη το 1989, παραγνωρίζοντας το γεγονός ότι στην Ανατολική Ευρώπη ήταν καθολικό το αίτημα να υιοθετήσουν οι κοινωνίες τις δημοκρατικές δομές της δυτικής Ευρώπης.

Πέρασαν σχεδόν τρία χρόνια έκτοτε και οι εξελίξεις καταδεικνύουν ότι η λαϊκή δυσαρέσκεια μπορεί να ανοίγει το δρόμο προς ανατρεπτικές διαδικασίες, δεν μπορεί όμως να οδηγήσει κατ' ανάγκη σε δημοκρατικό μοντέλο διακυβέρνησης. Σύμφωνα με τον κύριο Ιακώβου, οι εξεγέρσεις δεν σημαίνει ότι οδηγούν κατ’ ανάγκην σε επαναστάσεις, οι επαναστάσεις δεν οδηγούν πάντοτε σε δημοκρατία και οι δημοκρατίες δεν είναι πάντοτε φιλελεύθερες.

Τέλος ο διευθυντής του ΚΥΚΕΜ τόνισε ότι αυτό το πρωτόγνωρο για την περιοχή φαινόμενο, έχει δημιουργήσει ένα πολιτικό τοπίο διαφορετικό από τις αρχικές του προσδοκίες και ενέπλεξε το ηγεμονικό ενδιαφέρον των ΗΠΑ και της Ρωσίας, για πρώτη φορά σε τόση ένταση μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.

Διαβάστε περισσότερα...

Αντίστροφη μέτρηση για τους Αραβες μονάρχες

Το κύμα εκδημοκρατισμού και η Αραβική Ανοιξη πλησιάζουν τα καθεστώτα στη Μ. Ανατολή

Η Αραβική Ανοιξη δεν είναι ένα αποτέλεσμα, αλλά μια εν εξελίξει διαδικασία. Για τα κράτη εκείνα που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της περιφερειακής μετεξέλιξης, το καίριο ερώτημα είναι κατά πόσο η δημοκρατία τους μπορεί να θεσμοποιηθεί. Μολονότι η πρόοδος στα συγκεκριμένα κράτη είναι μέχρι στιγμής άνιση, η απάντηση είναι έστω και με επιφύλαξη καταφατική. Η διάδοση, πάντως, αυτής της διαδικασίας εκδημοκρατισμού στο σύνολο της Μέσης Ανατολής εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως η ένταση και η ικανότητα του εκάστοτε καθεστώτος να προσαρμοστεί στις νέες συνθήκες. Προς το παρόν, η βόρεια Αφρική αποτελεί την πλέον υποσχόμενη προεπισκόπηση του μέλλοντος.

Δημοκρατική θεσμοποίηση συνεπάγεται η υγιής σύγκλιση των διαφορετικών προτεινόμενων πολιτικών γύρω από τρία πεδία ολοκλήρωσης: το εκλογικό, το κοινοβουλευτικό και το συνταγματικό. Οταν αυτοί οι θεσμοί είναι εύρωστοι και ανθεκτικοί στον χρόνο, τότε οι δημοκρατικές κυβερνήσεις που «γεννούν» είναι σχετικά ασφαλείς από τη δράση των εξτρεμιστών, ενώ δεν κινδυνεύουν με οπισθοδρόμηση στον αυταρχισμό.

Στην Τυνησία, την Αίγυπτο και τη Λιβύη, η πλειονότητα των πολιτικών πρωταγωνιστών αναγνωρίζει τη νέα πραγματικότητα, εξαιρουμένων φυσικά των σαλαφιστών και των υπερμάχων του αυταρχικού παρελθόντος. Η νέα αυτή πραγματικότητα, ωστόσο, δεν συνεπάγεται ότι η θεσμοποίηση αυτών των δημοκρατικών θα τις μετατρέψει σε φιλελεύθερες δημοκρατίες. Οι δημοκράτες της Αραβικής Ανοιξης δεν ασπάστηκαν την επανάσταση για να προωθήσουν τον φιλελευθερισμό, όπως αυτός εννοείται από τη Δύση. Ο φιλελευθερισμός στην πραγματικότητα ορίζεται από πολιτική σκέψη που μπορεί να επιφέρει την υπεροχή του ατόμου και της ελευθερίας, πλην όμως, μπορεί να αναδυθεί μόνο σ’ ένα μετέπειτα στάδιο της δημοκρατικής σταθεροποίησης. Δεν είναι κάτι που θα προκύψει από μια άμεση αναμέτρηση μεταξύ ισλαμιστών και κοσμικών, ενώ ένας συμβιβασμός όσον αφορά τα αξιακά ζητήματα σε αυτό το πρώιμο στάδιο δεν είναι πιθανός. Προτεραιότητα γι’ αυτά τα μεταβατικά κράτη αποτελεί η μάχη της δημοκρατικής θεσμοποίησης και όχι η ιδεολογία.

Την ώρα που οι σχεδιαστές πολιτικής σε Αμερική και Ευρώπη δείχνουν να αγνοούν ότι οι ισλαμιστές, όπως για παράδειγμα η Μουσουλμανική Αδελφότητα, δεν έχουν κανένα συμβολικό μονοπώλιο στην ερμηνεία του Κορανίου, ένα ερώτημα που χρήζει απάντησης σχετίζεται με την τύχη των νεαρών, μεσοαστών στην πλειονότητά τους, κοσμικών που ηγήθηκαν των εξεγέρσεων. Οπως αναφέρει ο Χικάμ Μπεν Αμπντάλα ελ Αλαουί στην αγγλόφωνη Monde Diplomatique, τα εν λόγω νεανικά κινήματα περιθωριοποιήθηκαν διότι απέτυχαν να οργανώσουν ένα αρραγές πολιτικό μέτωπο μετά την κατάρρευση του αυταρχισμού. Οταν οι ισλαμιστές εκμεταλλεύονταν το κενό εξουσίας, τα νεανικά κινήματα αρνούνταν πεισματικά να εισέλθουν στο πεδίο της πολιτικής. Αυτό είχε καταστροφικές συνέπειες. Δίνοντας έμφαση στον λεγόμενο «δρόμο» –την έννοια ότι η λαϊκή δυσαρέσκεια πρέπει να εκφράζεται με δυναμικές διαδηλώσεις και όχι μέσω των πιο δομημένων κανόνων της παραδοσιακής πολιτικής– αυτοί οι κοσμικοί νέοι δεν αποκόμισαν παρά ελάχιστη θεσμική εξουσία και μηδενική εκπροσώπηση στους νέους δημοκρατικούς θεσμούς. Οι κοσμικοί νέοι που έδωσαν το έναυσμα για τις εξεγέρσεις καλούνται σήμερα να συμβάλουν εκ νέου στην Αραβική Ανοιξη, ευθυγραμμίζοντας τα συμφέροντά τους με τους εκκολαπτόμενους θεσμούς στις χώρες τους.

Πλην των παραδοσιακών ελίτ του αραβικού κόσμου, οι οποίες έλαμψαν διά της απουσία τους, οι μεγάλες χαμένες της Αραβικής Ανοιξης ήταν οι μοναρχίες. Μολονότι καμία μοναρχία δεν κατέρρευσε κατά τη διάρκεια των εξεγέρσεων, είναι σαφές ότι ο χρόνος μετράει αντίστροφα για τις βασιλείες του αραβικού κόσμου. Στο Μπαχρέιν, για παράδειγμα, οι εξεγερθέντες θα είχαν πιθανότατα ανατρέψει τη μοναρχία αν δεν είχε παρέμβει στρατιωτικά το Συμβούλιο για τη Συνεργασία στον Κόλπο. Η Σαουδική Αραβία, επίσης, βρίσκεται σε κρίσιμο σταυροδρόμι: Είτε θα αποδεχτεί έναν πρωθυπουργό που δεν θα είναι «γαλαζοαίματος» είτε θα πρέπει να διαλύσει το Κοινοβούλιο ολισθαίνοντας στον αυταρχισμό. Μπορεί κάποτε να κέρδιζαν τα εύσημα της Δύσης ως μετριοπαθή καθεστώτα, σήμερα όμως οι αραβικές μοναρχίες κινδυνεύουν να απολέσουν μια χρυσή ευκαιρία. Αν και δεδομένα θα χάσουν πολλές εξουσίες κατά τη μετάβαση στη Δημοκρατία, οι θεσμοί τους μπορούν να συνεισφέρουν τα μέγιστα στην ενοποίηση των κοινωνιών τους εν καιρώ κρίσεων.

Διαβάστε περισσότερα...

Από την Αραβική Ανοιξη στον ισλαμικό χειμώνα

Οι δυνάμεις που πρωταγωνίστησαν στις εξεγέρσεις των Αράβων βρίσκονται αποκλεισμένες

Του Πετρου Παπακωνσταντινου

Οταν άρχιζε το ντόμινο των αραβικών εξεγέρσεων, με πρώτους σταθμούς την Τυνησία και την Αίγυπτο, η αμηχανία της Δύσης έδωσε γρήγορα τη θέση της σε δύο διαμετρικά αντίθετες αντιδράσεις. Στον ένα πόλο συσπειρώθηκαν οι αισιόδοξοι, σαν τον Βρετανό ιστορικό Τίμοθι Γκάρτον Ας και το αμερικανικό περιοδικό Foreign Affairs, που έβλεπαν αυτό που ήξεραν από το παρελθόν κι αυτό που επιθυμούσαν για το μέλλον: Ενα «Αραβικό 1989», όπου η ανατροπή των παλιών, απολυταρχικών καθεστώτων θα έδινε τη θέση τους στους Αραβες Βαλέσα και Χάβελ, επικεφαλής Δημοκρατιών δυτικού τύπου, με αραβικό εσάνς.

Στην απέναντι όχθη παρατάχθηκαν οι Ισραηλινοί και οι πιο πραγματιστές στα επιτελεία της Δύσης, που φοβούνταν ότι, αντί για Αραβικό 1989, αυτό που εκτυλισσόταν θα θύμιζε περισσότερο «Σουνιτικό 1979», παραπέμποντας στις τύχες της ιρανικής επανάστασης: Οπως η πολύχρωμη, δημοκρατική εξέγερση των Ιρανών εναντίον της δικτατορίας του Σάχη «απήχθη» από το σιιτικό ιερατείο για να δώσει τη θέση της στη θεοκρατία, έτσι και η Αραβική Ανοιξη θα δώσει τη σκυτάλη στον ισλαμικό χειμώνα. Δύο χρόνια αργότερα, η Ιστορία δεν έχει δώσει ακόμη τελεσίδικη απάντηση, πάντως δεν μοιάζει να δικαιώνει το στρατόπεδο των αισιόδοξων.

Σε Τυνησία και Αίγυπτο, οι κάλπες έφεραν στην εξουσία τους μετριοπαθείς ισλαμιστές - «Αναγέννηση» και «Αδελφοί Μουσουλμάνοι» αντίστοιχα- με τη στήριξη των πιο σκληροπυρηνικών, «σαλαφιστών» συμμάχων τους. Τι κι αν οι ισλαμιστές αντιμετώπιζαν μέχρι την τελευταία στιγμή με καχυποψία τη δημοκρατική, λαϊκή εξέγερση; Αντίθετα, οι δυνάμεις που πρωταγωνίστησαν στην Αραβική Ανοιξη -φιλελεύθεροι ακτιβιστές, αριστεροί, συνδικαλιστές- περιορίστηκαν σε ελάσσονες, αντιπολιτευτικούς ρόλους.

Οι ισλαμιστές διεκδικούν με αξιώσεις την εξουσία σε ολόκληρο τον αραβικό κόσμο, ιδιαίτερα στις χώρες της πρώτης γραμμής στην αραβο-ισραηλινή διένεξη. Στη Συρία, οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι είναι η δύναμη με την καλύτερη οργάνωση και την ισχυρότερη επιρροή στους κόλπους της Εθνικής Συμμαχίας, του ετερόκλητου συνασπισμού της αντιπολίτευσης. Στην Ιορδανία, οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι οργάνωσαν πρόσφατα τεράστια συλλαλητήρια με αφορμή τις αυξήσεις στις τιμές των καυσίμων, θέτοντας για πρώτη φορά ζήτημα ανατροπής της μοναρχίας. Είναι βέβαιο ότι θα επικρατούσαν πανηγυρικά, αν διεξάγονταν ελεύθερες εκλογές.

Στη Λιβύη, μπορεί η αδύναμη κεντρική κυβέρνηση να απολαμβάνει της εμπιστοσύνης του ΝΑΤΟ, ωστόσο η πραγματική δύναμη μοιράζεται ανάμεσα στις διάφορες παραστρατιωτικές οργανώσεις, όπου κυριαρχούν οι ισλαμιστές. Οσο για την Παλαιστίνη, η πρόσφατη σύγκρουση στη Γάζα ενίσχυσε τη διεθνή αναγνώριση και την εσωτερική επιρροή της Χαμάς, που διεκδικεί ηγεμονικό ρόλο στο πλαίσιο της PLO. Αυτός ήταν άλλωστε ο βασικός λόγος που οι Ευρωπαίοι έσπευσαν να στηρίξουν τον εξασθενημένο πρόεδρο της Παλαιστινιακής Αρχής Μαχμούντ Αμπάς, στη διπλωματική μάχη που έδωσε με επιτυχία στον ΟΗΕ για αναγνώριση του παλαιστινιακού κράτους.

Ωστόσο, η ηγεμονία των ισλαμιστών κάθε άλλο παρά είναι εδραιωμένη. Το Προεδρικό Διάταγμα της 22ας Νοεμβρίου, με το οποίο ο ισλαμιστής πρόεδρος Μοχάμεντ Μόρσι σφετερίστηκε υπερεξουσίες και η προώθηση νέου Συντάγματος με έντονες ισλαμικές αποχρώσεις, με δημοψήφισμα-εξπρές στις 15 Δεκεμβρίου, έφεραν και πάλι την Αίγυπτο στο χείλος εμφυλίου πολέμου.

Ασφαλώς, ούτε ο Μόρσι είναι Χομεϊνί, ούτε οι αντίπαλοί του άγγελοι. Το επίμαχο Προεδρικό του Διάταγμα ήταν περισσότερο αμυντική κίνηση απέναντι στο βαθύ κράτος των δικαστών. Τα διορισμένα από τον δικτάτορα Μουμπάρακ ανώτατα δικαστικά όργανα διέλυσαν τη δημοκρατικά εκλεγμένη Βουλή, αθώωσαν αξιωματούχους του παλιού καθεστώτος που είχαν βάψει τα χέρια τους με αίμα και απειλούσαν να ακυρώσουν τη Συντακτική Συνέλευση που επεξεργαζόταν το νέο Σύνταγμα, εκτροχιάζοντας την όλη πορεία προς τον εκδημοκρατισμό.

Ωστόσο, οι αιφνιδιαστικοί χειρισμοί του Μόρσι, χωρίς κανένα διάλογο με την αντιπολίτευση, κατάφεραν να συσπειρώσουν σε ενιαίο μέτωπο φιλελεύθερους, αριστερούς, νασεριστές, χριστιανούς, που υποπτεύονταν ότι οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι επιδιώκουν να εγκαθιδρύσουν θεοκρατικό καθεστώς.

Οι αιματηρές συγκρούσεις αυτής της εβδομάδας στο Κάιρο και σε όλα τα αστικά κέντρα ανέδειξαν τη βαθύτατη πόλωση μιας κοινωνίας στα πρόθυρα του εμφύλιου σπαραγμού. Ο στρατός παραμένει για την ώρα αυστηρά ουδέτερος, αλλά ουδείς μπορεί να προεξοφλήσει την τελική του στάση. Με το τηλεοπτικό του διάγγελμα, το βράδυ της Πέμπτης, ο Μόρσι προσέφερε μόνο ελάσσονες υποχωρήσεις στην αντιπολίτευση, επιμένοντας στο δημοψήφισμα. Απομένει να αποδειχθεί αν αυτό είναι ικανό να εκτονώσει την ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα ή αν θα οδηγήσει την κρίση στη δραματική της κορύφωση.

Eντονη ανησυχία της Ουάσιγκτον για τις ανεξέλεγκτες εξελίξεις

Η εσπευσμένη αποστολή της Χίλαρι Κλίντον στη Μέση Ανατολή για την κατάπαυση του πυρός μεταξύ Ισραήλ και Χαμάς, όπως και η παρέμβασή της για συνδιαλλαγή μεταξύ Μόρσι και αντιπολίτευσης στην Αίγυπτο προδίδουν την έντονη ανησυχία της Ουάσιγκτον για τις ανεξέλεγκτες εξελίξεις στον αραβικό κόσμο.

Ολα δείχνουν ότι η κυβέρνηση Ομπάμα θα ενισχύσει τον παρεμβατισμό της στην περιοχή, πρώτα απ’ όλα στο συριακό εμφύλιο πόλεμο. Ηδη, η Ουάσιγκτον κατάφερε να αλλάξει την ηγεσία της συριακής αντιπολίτευσης με την πρόσφατη διάσκεψη στο Κατάρ, με αντάλλαγμα τον αποτελεσματικότερο εξοπλισμό της, παρά το γεγονός ότι ο αντάρτικος στρατός των αντικαθεστωτικών έχει διαπράξει φριχτά εγκλήματα πολέμου, όπως κατήγγειλε ο ΟΗΕ. Η απόφαση του ΝΑΤΟ να εξοπλίσει την Τουρκία με πυραύλους PATRIOT εναντίον της Συρίας δημιουργεί εύλογες υπόνοιες για ανοιχτή στρατιωτική επέμβαση, στο πρότυπο της Λιβύης. Παρόμοιους συνειρμούς προκαλεί η επίκληση, από πλευράς Ομπάμα, του υποτιθέμενου κινδύνου να χρησιμοποιήσει ο Ασαντ χημικά όπλα εναντίον ομοεθνών του - ενός «κινδύνου», που απ’ ό, τι φαίνεται θα αποτελέσει το casus belli, όταν έρθει η ώρα.

Στο μεταξύ, οι Αμερικανοί έστειλαν επίλεκτη στρατιωτική δύναμη στην Ιορδανία, υποτίθεται για να την προστατεύσουν από ενδεχόμενη διάχυση του συριακού εμφυλίου πολέμου στη χώρα - ίσως, όμως, και για να προστατέψουν την ιορδανική μοναρχία από μια πιθανή εξέγερση των ισλαμιστών, που φαίνεται να σιγοβράζει.

Διαβάστε περισσότερα...

Η Αραβική Άνοιξη - Μελέτες Διεθνών Σχέσεων

  

Το παρόν έργο εγκαινιάζει τη σειρά του Εργαστηρίου Διεθνών Σχέσεων & Ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης και των Εκδόσεων του Πανεπιστημίου Μακεδονίας: Μελέτες Διεθνών Σχέσεων

Τέσσερις πρωτότυπες επιστημονικές μελέτες αναλύουν, εξηγούν και έρχονται να ερμηνεύσουν το πολύπλοκο και δυναμικό φαινόμενο της Αραβικής Άνοιξης, αναδεικνύοντας το "γιατί", το "πού", το "πότε" και το "πώς". Η θεωρητική προσέγγιση του παρόντος συλλογικού έργου ξεφεύγει από τα στερεότυπα, συνδυάζοντας τη θεωρητική με την επεξηγηματική ανάλυση βοηθάει τον αναγνώστη να εμβαθύνει στις εξελίξεις στον Αραβικό κόσμο, και παράλληλα καλύπτει ένα σημαντικό κενό στην ελληνική βιβλιογραφία των Διεθνών Σχέσεων.

Περιεχόμενα      Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα...

Η άνοδος των Σαλάφι

Σήμερα κοινός παρονομαστής του βίαιου και αιματηρού ξεσπάσματος εναντίον της επίμαχης ταινίας, είναι η ανάπτυξη των κινημάτων και οργανώσεων των σαλάφι ισλαμιστών. Οι εξεγέρσεις εναντίον των αυταρχικών καθεστώτων τους έδωσαν τη δυνατότητα να εισέλθουν στο κεντρικό πολιτικό παιχνίδι αν και ήταν από τους τελευταίους που συμμετείχαν στις εξεγέρσεις κατά του Μουμπάρακ και του Μπεν Άλι. Παράλληλα, το Κατάρ και η Σαουδική Αραβία θέλουν να δημιουργήσουν ένα αντίπαλο προς τους Αδελφούς Μουσουλμάνους δέος με την υποστήριξη των σαλάφι οργανώσεων.

Σωτήρης Ρούσσος

Οι συνεχιζόμενες αναταραχές στη Μέση Ανατολή και τον ισλαμικό κόσμο έχουν αφορμή μια μάλλον περιθωριακή ταινία που όντως προσβάλλει βαθειά το θρησκευτικό αίσθημα των μουσουλμάνων αλλά και κάθε θρησκευόμενου ανθρώπου. Η έκταση όμως των αναταραχών, το διεθνές τους εύρος, η βιαιότητατους, η στόχευση των ΗΠΑ και των αμερικανικών διπλωματικών αποστολών σε μια περίοδο που δεν χαρακτηρίζεται από κάποια κραυγαλέα αμερικανική επέμβαση στην περιοχή δημιουργεί μια σειρά από ερωτήματα γύρω απο τα πραγματικά αίτια, τους φορείς των αναταραχών και τη σχέση που έχουν με αυτό που ονομάσαμε "αραβική άνοιξη" και που καλύτερα θα του ταίριαζε "νέα αραβική αφύπνιση".

Πρώτον οι συνθήκες των αναταραχών είναι διαφορετικές σε κάθε χώρα. Στην Λιβύη είχαμε και σε παλαιότερες αναλύσεις μας στο ΚΕΜΜΙΣ διαπιστώσει ότι ο τρόπος διοίκησης της χώρας από το καθεστώς Καντάφι της στέρησε οποιαδήποτε κρατική δομή που θα μπορούσε να επιζήσει της κατάρρευσης του καθεστώτος. Επίσης είχαμε τονίσει ότι ο αφοπλισμός των διαφόρων παραστρατιωτικών ομάδων θα είναι εξαιρετικά δύσκολος. Η διασπορά οπλισμού, η φυλετιική οργάνωση και η επανάκαμψη των τζιχαντικών οργανώσεων ως "συμμάχων εξ ανάγκης" οδηγεί τη χώρα σε μια κατάσταση αδύναμου κράτους, δηλαδή ενός κράτους που δεν μπορεί να επιβάλλει την κυριαρχία και την ισχύ του στο εσωτερικό. Στην Υεμένη οι πολιτικές οργανώσεις έχουν ανέκαθεν διασύνδεση με τις φυλές. Το μεγαλύτερο κόμμα της αντιπολίτευσης αποτελεί συμμαχία των ισλαμιστών και συγκεκριμένων φυλών. Τέλος, στην Αίγυπτο το δεύτερο σε δύναμη κόμμα, οι σαλάφι, έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στις αναταραχές αναζητώντας με αυτόν τον τρόπο μια δεσπόζουσα θέση στη διανομή της εξουσίας ανάμεσα Αδελφούς Μουσουλμάνους και τις ένοπλες δυνάμεις. Ανάλογη είναι και η περίπτωση των σαλάφι στην Τυνησία.

Χωρίς αμφιβολία όλη αυτή η νέα "αραβική αφύπνιση" από την σχετικά ομαλή μετάβαση στη Τυνησία ως τον φοβερό εμφύλιο στη Συρία χαρακτηρίζεται από την ολοσχερή υποχώρηση των κοσμικών, φιλελεύθερων, αριστερών και εθνικιστικών δυνάμεων και την επανάκαμψη όλων των μορφών του πολιτικού-κοινωνικού Ισλάμ. Τα κινήματα του πολιτικού Ισλάμ αποκρυσταλλώθηκαν στις σημερινές βασικές τέσσερις κατηγορίες τους μετά τη δεκαετία του 1960 και κυρίως μετά το 1979 και την ισλαμική επανάσταση στο Ιράν. Έτσι έχουμε κινήματα που συμμετέχουν στην κεντρική πολιτική σκηνή σε συνδυασμό με την οικοδόμηση εκτεταμένων δικτύων κοινωνικής αλληλεγγύης, σε έναν γκραμσιανού τύπου «πόλεμο θέσεων». Μια άλλη κατηγορία αποτελούν κινήματα που προσανατολίζονται σε μια ιεραποστολικού τύπου δράση εστιάζοντας στο κήρυγμα, την ηθική αναγέννηση της κοινωνίας και τα δίκτυα κοινωνικής αλληλεγγύης, όπως το κίνημα Φετουλάχ Γκιουλέν. Μια τρίτη κατηγορία είναι αυτή των τζιχαντικών οργανώσεων τύπου αλ-Κάιντα που θεωρούν ότι ο ιερός πόλεμος είναι προσωπικό καθήκον κάθε μουσουλμάνου και στοχεύουν σε ένα παγκόσμιο τζιχάντ ως προϋπόθεση για την εγκαθίδρυση της πολιτικής εξουσίας της παγκόσμιας κοινότητας των πιστών, της ούμα. Τέλος, μια σημαντική κατηγορία αποτελούν οι ισλαμοεθνικιστές ή το «Ισλάμ της πατρίδας», όπου ανήκουν οργανώσεις όπως η Χαμάς και η Χεζμπολλάχ, οι οποίες θεωρούν ότι η ισλαμική, ηθική αναγέννηση της κοινωνίας είναι προϋπόθεση για την επιτυχία του εθνικο-απελευθερωτικού αγώνα.

Σήμερα κοινός παρονομαστής του βίαιου και αιματηρού ξεσπάσματος εναντίον της επίμαχης ταινίας, είναι η ανάπτυξη των κινημάτων και οργανώσεων των σαλάφι ισλαμιστών.Οι σαλάφι υποστηρίζουν ότι το Ισλάμ και οι ισλαμικές κοινωνίες πρέπει να επιστρέψουν στην πίστη, τη ζωή και τη θρησκευτική παράδοση των αρχών του Ισλάμ της περιόδου του Προφήτη Μωάμεθ και των πρώτων συντρόφων του. Το Ισλάμ πρέπει να αποκαθαρθεί από τις εκ των υστέρων ερμηνείες και προσαρμογές και να αποδοθεί αυθεντικό στους πιστούς. Τα κινήματα αυτά στην μεγάλη τους πλειοψηφία ακολουθούσαν μάλλον απολιτικούς ειρηνικούς δρόμους (αν και μια μειοψηφία τους εηρέασε βαθειά τζιχαντικές ομάδες τύπου αλ-Κάιντα, όπως στη Λιβύη) εστιάζοντας στην προσευχή, το κήρυγμα, τη συντηρητική καθημερινότητα και την κοινωνική δράση, πράγμα που τους δίνει και κοινωνική δικτύωση. Οι εξεγέρσεις εναντίον των αυταρχικών καθεστώτων τους έδωσαν τη δυνατότητα να εισέλθουν στο κεντρικό πολιτικό παιχνίδι αν και ήταν από τους τελευταίους που συμμετείχαν στις εξεγέρσεις κατά του Μουμπάρακ και του Μπεν Άλι.

Παράλληλα, η οικονομική υποστήριξη των σαλάφι οργανώσεων από ιδρύματα του Κατάρ και της Σαουδικής Αραβίας οδηγεί κάποιους αναλυτές στην θέση ότι οι χώρες αυτές βλέπουν τις τεκτονικές αλλαγές που συντελούνται στην περιοχή και θέλουν να δημιουργήσουν ένα αντίπαλο προς τους Αδελφούς Μουσουλμάνους δέος που θα παίξει ρόλο στην ενιαία δράση των σουνιτών Μουσουλμάνων στη Μέση Ανατολή. Πληροφορίες για την υποστήριξη αυτή έρχονται από την Αϊγυπτο αλλά και από την Συρία, όπου σαλάφι αι τζιχαντικές ομάδες παίζουν σημαντικό ρόλο στις συγκρούσεις. Αν η Τουρκία και η Αίγυπτος θέλουν να εκμεταλλευτούν το πλειοψηφικό ρεύμα των μετριοπαθών Αδελφών Μουσουλμάνων, φαίνεται ότι τα εμιράτα του Κόλπου και η Σαουδική Αραβία δεν αισθάνονται καθόλου άνετα απέναντι σε αυτό και υποστηρίζουν τους σαλάφι. Κάτι τέτοιο θα διχάσει τις αραβικές δυνάμεις, όπως έγινε και με τον ανταγωνισμό εθνικιστών/μπααθικών και ισλαμιστών τη δεκαετία του 1980. Σε ένα τέτοιο σκηνικό οι ΗΠΑ δεν μπορούν να απαντήσουν ούτε με αποστολές πεζοναυτών ούτε με προκλητικά πρωτοσέλιδα όπως αυτό του Newsweek. Περίπλοκες περιστάσεις χρήζουν συνετών αντιδράσεων, σπάνιο είδος σε προεκλογικές περιόδους.

Πολλοί θεώρησαν ότι, μετά τον 17ο αιώνα, η Αποκάλυψη και ο Μεσσιανισμός έπαψαν να θέτουν τα κυρίαρχα πολιτικά προτάγματα και να θεσπίζουν τους όρους του εξουσιαστικού διακυβεύματος. Τελικά το ρεύμα αυτό, που θέλει το ιερό να επιβάλλεται στο πολιτικό, δεν χάθηκε, απλά συμπεριφέρεται ως υπόγειο ποτάμι του οποίου η κοίτη χάνεται για να αναβλύσει ξανά και με ιδιαίτερη ορμή σε κάποιο άλλο σημείο της ιστορικής επιφάνειας.

Διαβάστε περισσότερα...

Οι ταραχές στον αραβικό κόσμο έχουν βαθιά αίτια

Ελλειψη θέσεων εργασίας, οικονομική στασιμότητα και δεκαετίες καταπίεσης

The New York Times

Η αντι-ισλαμική ταινία που πυροδότησε τις επιθέσεις στις πρεσβείες των ΗΠΑ σε διάφορα κράτη του μουσουλμανικού κόσμου δεν ήταν παρά μια βολική αφορμή προκειμένου να εκδηλωθεί η οργή. Βαθύτερες δυνάμεις δρουν στο εσωτερικό αυτών των κοινωνιών, ωθούμενες κυρίως από τη διάχυτη δυσφορία για την έλλειψη θέσεων εργασίας, την οικονομική στασιμότητα και τις δεκαετίες καταπίεσης από τις προγενέστερες κυβερνήσεις.

Στον απόηχο της Αραβικής Ανοιξης, αυτά τα προσφάτως απελευθερωμένα κράτη μετατράπηκαν σε πεδία μάχης των φανατικών ισλαμιστών, των μετριοπαθών και των κοσμικών που ανταγωνίζονται για το ποιος θα καθορίσει την πορεία της δημοκρατικής αλλαγής. Οι συγκεκριμένες δυνάμεις και οι επιθέσεις των τελευταίων ημερών δεν μπορούν, πιθανότατα, να τεθούν υπό τον έλεγχο της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, ό, τι και αν ισχυρίζονται ορισμένοι.

Αρκετοί ισλαμιστές ηγέτες και αναμφίβολα όλοι οι σύνδεσμοι της Αλ Κάιντα αντιμετωπίζουν την αναταραχή ως ευκαιρία για να προωθήσουν τα δικά τους συμφέροντα. Μια ιδιαίτερα καταστροφική δύναμη είναι ο Χασάν Νασράλα, ο ηγέτης της Χεζμπολάχ, ο οποίος διοργάνωσε τη μεγάλη αντιαμερικανική συγκέντρωση στον Λίβανο. Είναι προφανές ότι ο Νασράλα προσπαθεί να ανακτήσει τα ποσοστά της δημοτικότητάς του, τα οποία έπεσαν κατακόρυφα λόγω της συμμαχίας της Χεζμπολάχ με το βάναυσο καθεστώς του Σύρου προέδρου, Μπασάρ Αλ Ασαντ.

Οι αντιαμερικανοί εξτρεμιστές που δολοφόνησαν τον πρέσβη Κρίστοφερ Στίβενς και τρεις ακόμα υπαλλήλους της πρεσβείας στη Βεγγάζη της Λιβύης, ή προξένησαν σοβαρά επεισόδια σε άλλες πόλεις του αραβικού κόσμου, ενίσχυσαν τους χειρότερους φόβους όλων εκείνων που αντιμετωπίζουν συνολικά τους μουσουλμάνους υπό το πρίσμα της μισαλλοδοξίας και του μίσους. Οι εξτρεμιστές προξένησαν, επίσης, καίρια πλήγματα στην οικονομία των χωρών τους, καθώς είναι δεδομένο πως ο τουρισμός, αλλά και η επιχειρηματικότητα γενικότερα δεν ευδοκιμούν σε συνθήκες χάους και ανασφάλειας.

Αντί να απαιτούν από τις νέες κυβερνήσεις θέσεις εργασίες και στέγαση, οι διαδηλωτές επικεντρώθηκαν σ’ ένα ακατέργαστο, ερασιτεχνικό βίντεο που προωθήθηκε από μια ομάδα φανατικών στις ΗΠΑ. Τη στιγμή που τα περισσότερα μέσα ενημέρωσης στον μουσουλμανικό κόσμο τελούν υπό τον απόλυτο έλεγχο των κυβερνήσεων, η έννοια της ελευθερίας του λόγου, βάσει της οποίας ο Λευκός Οίκος αρνείται να λογοκρίνει την ταινία, παραμένει ακατανόητη στην πλειοψηφία των μουσουλμάνων. Την Τετάρτη ένα γαλλικό περιοδικό δημοσιοποίησε ορισμένα χυδαία σκίτσα του προφήτη Μωάμεθ, προκαλώντας ένα νέο κύμα οργής.

Το 2009, ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Μπαράκ Ομπάμα, ορθά επιδίωξε την επαναπροσέγγιση με τους μουσουλμάνους. Μιλώντας από το Κάιρο, ο πρόεδρος Ομπάμα τάχθηκε υπέρ του αμοιβαίου σεβασμού και υποσχέθηκε ότι, μολονότι ο ίδιος δεν θα φοβηθεί την αντιπαράθεση με τους εξτρεμιστές, η Αμερική δεν θα πολεμήσει ποτέ το Ισλάμ.

Οσο ταραχώδεις και αν είναι, οι διαδηλώσεις των τελευταίων ημερών πρέπει να αναλυθούν υπό ένα ειδικό πρίσμα. Τα πλήθη που επιτέθηκαν στις διπλωματικές αποστολές των ΗΠΑ ήταν μικρά. Οι δε ηγέτες των κρατών όπου σημειώθηκαν τα επεισόδια, από τον πρόεδρο της Αιγύπτου μέχρι τον μεγάλο μουφτή της Σαουδικής Αραβίας, έσπευσαν να καταδικάσουν τα κρούσματα βίας. Είναι οι ίδιοι που πρέπει πλέον να εξηγήσουν δημόσια στους πολίτες τους τη σημασία των καλών σχέσεων με τις ΗΠΑ. Οι Λίβυοι που προσπάθησαν να σώσουν τη ζωή του πρέσβη Στίβενς, σίγουρα αντιλαμβάνονται τη σημασία αυτών των σχέσεων.

Δριμύ κατηγορώ από τον Ρόμνεϊ

Ο υποψήφιος των Ρεπουμπλικανών για την προεδρία, Μιτ Ρόμνεϊ, αλλά και άλλα υψηλόβαθμα στελέχη του κόμματος έσπευσαν να εξαπολύσουν δριμύ κατηγορώ σε βάρος του προέδρου Ομπάμα για τη μετριοπαθή του στάση, ιδιαίτερα όσον αφορά τα γεγονότα στη Λιβύη. Ο κ. Ρόμνεϊ υποστήριξε ότι είναι «επαίσχυντο» για έναν πρόεδρο των ΗΠΑ να απολογείται για το αμερικανικό ιδεώδες της ελευθερίας του λόγου. Ο ίδιος, μάλιστα, χαρακτήρισε «απολογητικό» και «αδύναμο» τον πρόεδρο Ομπάμα. Ο κ. Ρόμνεϊ και ο περίγυρός του προβάλλουν ασυνάρτητους και αντιφατικούς ισχυρισμούς αντί για έναν αντίλογο με συνοχή. Δεν έχουν λάβει το μήνυμα ότι η Ουάσιγκτον δεν μπορεί και δεν πρέπει να επιχειρήσει να επιβάλει τη θέλησή της στις ακόμα εύθραυστες αραβικές δημοκρατίες. Θα ήταν, επίσης, λάθος για τις ΗΠΑ να διέκοπταν την παροχή στήριξης σε όλους εκείνους στη Λιβύη, στην Τυνησία και στην Αίγυπτο, που προσπαθούν να σφυρηλατήσουν δημοκρατικές κυβερνήσεις και πλουραλιστικές κοινωνίες. Οι ΗΠΑ οφείλουν να παραμείνουν αναμεμειγμένες σ’ αυτή τη διαδικασία με οποιοδήποτε τρόπο.

Διαβάστε περισσότερα...

Τα δηλητηριώδη άνθη της Αραβικής Ανοιξης

Η δολοφονία του πρέσβη των ΗΠΑ υπογραμμίζει το ρίσκο από την υποστήριξη των ισλαμιστών

Του Πετρου Παπακωνσταντινου

Αν ο συνταγματάρχης Καντάφι μπορούσε να παρακολουθήσει από μια γωνιά όσα συνέβησαν στη Βεγγάζη τη νύχτα της περασμένης Τρίτης, θα χαμογελούσε χαιρέκακα. Σε αυτή την πόλη, που πρώτη εξεγέρθηκε εναντίον του, στην πόλη για την προστασία της οποίας υποτίθεται ότι ξεκίνησε την πολεμική του εκστρατεία το ΝΑΤΟ, ένα εξαγριωμένο πλήθος ισλαμιστών σφυροκόπησε με χειροβομβίδες και αντιαρματικά βλήματα το αμερικανικό προξενείο, προτού δολοφονήσει τον πρεσβευτή Κρίστοφερ Στίβενς και άλλους τρεις Αμερικανούς πολίτες.

«Ειλικρινά, διερωτώμαι πώς μπορεί να συνέβη κάτι τέτοιο σε μια χώρα που τη βοηθήσαμε να ελευθερωθεί, σε μια πόλη που διασώσαμε από την καταστροφή», δήλωσε έκπληκτη η Χίλαρι Κλίντον. Πώς είναι δυνατόν οι μέχρι χθες «αγωνιστές της ελευθερίας» –με τους οποίους ο άτυχος Στίβενς είχε επαφές, ως εκπρόσωπος της υπερδύναμης, προτού ακόμη αλωθεί η Τρίπολη και λιντσαριστεί ο Καντάφι– να στραφούν με δολοφονική μανία εναντίον των προστατών τους;

Η αφορμή είναι γνωστή: Μια παιδαριώδης ταινία κάποιου Αιγύπτιου κόπτη, κατοίκου Αμερικής, που καθυβρίζει και βεβηλώνει τον Μωάμεθ προκαλεί νέο κύμα αντιδυτικής οργής από την Τυνησία και την Αίγυπτο μέχρι την Υεμένη και το Ιράν. Αλλος ένας κρίκος στην αλυσίδα των ταραχών που πυροδότησαν τα εμπρηστικά σκίτσα μιας δανικής εφημερίδας, το κάψιμο των Κορανίων από έναν φανατικό Αμερικανικό πάστορα και ανάλογο επεισόδιο σε αμερικανική βάση του Αφγανιστάν, θα μπορούσε να πει κανείς. Μόνο που πίσω από κάθε αφορμή υπάρχουν πολύ σοβαρότερες αιτίες.

Πρώτα απ’ όλα, στην ίδια τη Λιβύη. Δεν έχουν περάσει ούτε δύο μήνες από τότε που Αμερικανοί, Γάλλοι και Βρετανοί συνέχαιραν εαυτούς για τις πρώτες «δημοκρατικές» εκλογές στην «απελευθερωμένη» Λιβύη, που ανέδειξαν πρώτη δύναμη τον σχηματισμό του φιλοδυτικού Μαχμούντ Τζιμπρίλ. Οσοι είχαν στοιχειωδώς ρεαλιστική εικόνα των πραγμάτων επεσήμαιναν ότι πίσω από τη δημοκρατική της πρόσοψη, η Λιβύη βρισκόταν στο έλεος αλληλοσπαρασσόμενων παραστρατιωτικών οργανώσεων, με ισχυρό τον ρόλο των φανατικών ισλαμιστών, ακόμη και πυρήνων της Αλ Κάιντα. Προς απογοήτευση της Αμερικής, το λιβυκό κοινοβούλιο επέλεξε ως νέο πρωθυπουργό, ακριβώς την ημέρα της δολοφονίας του Στίβενς, όχι τον Τζιμπρίλ, αλλά τον φίλα προσκείμενο προς τους Αδελφούς Μουσουλμάνους, Μουσταφά αλ Σακούρ.

Οσο και αν το δημοσιογραφικό ενδιαφέρον εστιάστηκε στη Λιβύη, λόγω της δραματικότητας των γεγονότων, μεσοπρόθεσμα πολύ σοβαρότερο πρόβλημα για την Αμερική συνιστά η Αίγυπτος, η ναυαρχίδα του αραβικού κόσμου. Μόλις προ δεκαημέρου, η κυβέρνηση Ομπάμα υποσχέθηκε οικονομική βοήθεια στο Κάιρο, εκφράζοντας την πολιτική της υποστήριξη στον νέο, ισλαμιστή πρόεδρο της χώρας, Μοχάμεντ Μόρσι.

Ωστόσο, ήταν το κόμμα του Μόρσι, οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι, που κάλεσε τους πολίτες να ξανακατέβουν στην πλατεία Ταχρίρ για να διαδηλώσουν εναντίον της Αμερικής και της βεβήλωσης του Προφήτη, μετά την καθιερωμένη προσευχή της Παρασκευής. Αν έχεις τέτοιους συμμάχους, τι τους θέλεις τους εχθρούς;

Αμερικανοί αξιωματούχοι εκτιμούσαν πως η υπόθεση της προκλητικά αντιισλαμικής ταινίας μπορεί να ήταν μόνο το πρόσχημα και ότι οι επιθέσεις εναντίον των αμερικανικών διπλωματικών αποστολών στη Βεγγάζη και στο Κάιρο πιθανότατα είχαν σχεδιαστεί από την Αλ Κάιντα, ώστε να συμπέσουν με την επέτειο της 11ης Σεπτεμβρίου.

Είτε είναι έτσι είτε όχι, ο συμβολισμός διατηρεί τη δύναμή του: Εντεκα χρόνια μετά την κατάρρευση των Δίδυμων Πύργων, ο «πόλεμος των πολιτισμών» που ξεκίνησε ο Τζορτζ Μπους συνεχίζει να σιγοκαίει, στην εκπνοή της πρώτης θητείας του πολύ διαφορετικού διαδόχου του, Μπαράκ Ομπάμα.

Διαβάστε περισσότερα...