Ο Χένρι Κίσινγκερ σχεδίαζε επιθέσεις στην Κούβα

• 

Φωτογραφία του Αμερικανού προέδρου Τζέραλντ Φορντ με τον υπουργό Εξωτερικών, Χένρι Κίσινγκερ, στον Λευκό Οίκο στις 29 Απριλίου 1975.

ΕΤΙΚΕΤΕΣ:

 Τον βομβαρδισμό της Αβάνας σχεδίασε με άκρα μυστικότητα πριν από σαράντα χρόνια ο τότε υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Χένρι Κίσινγκερ, όπως δείχνουν διπλωματικά έγγραφα που αποχαρακτηρίσθηκαν πρόσφατα.

Ο Κίσινγκερ είχε οργιστεί τόσο από τη στρατιωτική εμπλοκή της Κούβας στην Ανγκόλα το 1976, που συγκάλεσε μυστική σύσκεψη ανώτατων αξιωματούχων, με στόχο τον σχεδιασμό εκστρατείας αντιποίνων, σε περίπτωση ανάπτυξης κουβανικών δυνάμεων σε άλλες αφρικανικές χώρες.

Τα στοιχεία αυτά έρχονται στο φως χάρη στον αποχαρακτηρισμό εγγράφων της προεδρίας του Τζέραλντ Φορντ, που ζητήθηκε από το ερευνητικό ινστιτούτο National Security Archive. Στα επιτελικά τους σχέδια, οι σύμβουλοι του Κίσινγκερ συνέστησαν τον από αέρος βομβαρδισμό λιμανιών και στρατιωτικών εγκαταστάσεων της Κούβας, καθώς και τη δραστική ενίσχυση της αμερικανικής παρουσίας στον ναύσταθμο του Γκουαντάναμο, με τάγματα πεζοναυτών. «Πιστεύω ότι αργά ή γρήγορα θα χρειαστεί να τσακίσουμε τους Κουβανούς», είπε ο Κίσινγκερ σε σύσκεψή του με τον πρόεδρο Φορντ στο Οβάλ Γραφείο το 1976.

Ο Κίσινγκερ, ΥΠΕΞ μεταξύ 1973 και 1977, είχε ηγηθεί προσπάθειας διπλωματικής προσέγγισης με την Αβάνα. Το 1975, όμως, ο Φιντέλ Κάστρο έστειλε στρατό στην Ανγκόλα, για να στηρίξει το νεόκοπο κράτος να αποκρούσει επιθέσεις από τη Νότιο Αφρική και το δεξιό αντάρτικο.

Η κουβανική πρωτοβουλία εξόργισε τον Κίσινγκερ, που ένιωσε ταπεινωμένος από την άρνηση του Κάστρο να αποδεχθεί τον αμερικανικό κλάδο ελαίας. Τα αμερικανικά επιτελικά σχέδια αποκαλύπτουν ότι ο Κίσινγκερ σκόπευε να περιμένει το αποτέλεσμα των προεδρικών εκλογών του 1976 στις ΗΠΑ, για να προτείνει στον πρόεδρο μία επίθεση εναντίον της Κούβας. Τα πολεμικά σχέδια του Κίσινγκερ, όμως, ναυάγησαν λόγω της εκλογής του Τζίμι Κάρτερ στην προεδρία.

Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι αν και ο Κίσινγκερ συνειδητοποιούσε ότι ο ναυτικός αποκλεισμός τη Κούβας, που πρότεινε, θα έφερνε τις ΗΠΑ σε ευθεία αντιπαράθεση με την ΕΣΣΔ, επέλεξε να συστήσει αυτή τη ριψοκίνδυνη πορεία.

Εκπληξη η «επιθετικότητα»

Τα έγγραφα δείχνουν επίσης ότι ο τότε υπουργός Αμυνας, Ντόναλντ Ράμσφελντ, που ανέλαβε το ίδιο πόστο στην προεδρία Μπους του νεότερου, παρίστατο στην επίμαχη σύσκεψη κυβερνητικών στελεχών.

Ιστορικοί, ειδικευμένοι στις αμερικανοκουβανικές σχέσεις, εξέφρασαν την έκπληξή τους για το πολεμοχαρές περιεχόμενο των εγγράφων της βιβλιοθήκης Φορντ, καθώς οι μνήμες του πολέμου στο Βιετνάμ στα μέσα της δεκαετίας του 1970 ήταν ακόμη νωπές στην αμερικανική κοινωνία και πολιτική σκηνή.

Διαβάστε περισσότερα...

The Real Cuban Missile Crisis

Customers in the electronics section of a department store watch as JFK addresses the nation, October 22, 1962. (Ralph Crane/Time-Life Pictures/Getty)

On october 16, 1962, John F. Kennedy and his advisers were stunned to learn that the Soviet Union was, without provocation, installing nuclear-armed medium- and intermediate-range ballistic missiles in Cuba. With these offensive weapons, which represented a new and existential threat to America, Moscow significantly raised the ante in the nuclear rivalry between the superpowers—a gambit that forced the United States and the Soviet Union to the brink of nuclear Armageddon. On October 22, the president, with no other recourse, proclaimed in a televised address that his administration knew of the illegal missiles, and delivered an ultimatum insisting on their removal, announcing an American “quarantine” of Cuba to force compliance with his demands. While carefully avoiding provocative action and coolly calibrating each Soviet countermeasure, Kennedy and his lieutenants brooked no compromise; they held firm, despite Moscow’s efforts to link a resolution to extrinsic issues and despite predictable Soviet blustering about American aggression and violation of international law. In the tense 13‑day crisis, the Americans and Soviets went eyeball-to-eyeball. Thanks to the Kennedy administration’s placid resolve and prudent crisis management—thanks to what Kennedy’s special assistant Arthur Schlesinger Jr. characterized as the president’s “combination of toughness and restraint, of will, nerve, and wisdom, so brilliantly controlled, so matchlessly calibrated, that [it] dazzled the world”—the Soviet leadership blinked: Moscow dismantled the missiles, and a cataclysm was averted.

Read more http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2013/01/the-real-cuban-missile-crisis/309190/?single_page=true

Διαβάστε περισσότερα...

Η κρίση των πυραύλων της Κούβας και η Τουρκία

Χρήστος Ιακώβου

Διευθυντής του Κυπριακού Κέντρου Μελετών (ΚΥΚΕΜ)

Η κρίση των πυραύλων της Κούβας, πριν από ακριβώς πενήντα χρόνια, υπήρξε η πιο κρίσιμη στιγμή, μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Σοβιετικής Ένωσης κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η οποία έφερε της δύο υπερδυνάμεις στα όρια του πυρηνικού πολέμου. Αιτία της κρίσης απετέλεσε η εγκατάσταση σοβιετικών πυραύλων με πυρηνικές κεφαλές στην Κούβα, ως απάντηση στην εγκατάσταση αμερικανικών πυρηνικών πυραύλων μέσου βελινεκούς Juppiter PGM-19 στην Τουρκία (έξω από τη Σμύρνη) και την Ιταλία. Η κρίση διήρκεσε 13 ημέρες. Άρχισε στις 16 Οκτωβρίου και τερματίστηκε στις 28 Οκτωβρίου του 1962, όταν ο σοβιετικός ηγέτης, Νικίτα Χρουστσώφ, ανεκοίνωσε ότι η εγκατάσταση πυραύλων στην Κούβα θα σταματούσε  και οι πύραυλοι θα επέστρεφαν στην ΕΣΣΔ. Σε αντάλλαγμα, ο αμερικανός πρόεδρος, Τζον Κένεντι δεσμεύτηκε πως οι ΗΠΑ δεν θα εισέβαλλαν στην Κούβα, ενώ παράλληλα, απεδέχθη μυστικά την απομάκρυνση των αμερικανικών πυραύλων από την Τουρκία και την Ιταλία.

Σε σχέση με την Τουρκία, η κρίση του 1962 πέραν του ότι έθεσε σε πυρηνικό κίνδυνο την υπάρξη της ίδιας της χώρας, απετέλεσε ένα κρίσιμο τεστ για τα όρια και τις αντοχές των Αμερικανο-Τουρκικών σχέσεων. Σε επίπεδο θεωρίας των διεθνών σχέσεων, παραμένει ένα κλασικό παράδειγμα για το κόστος και τους κινδύνους που ενυπάρχουν για το μικρότερο και πιο αδύναμο κράτος σε μία συμμαχία με ένα μεγαλύτερο και πιο ισχυρό κράτος, αφού ο ηγεμονισμός εκδηλώνεται και μεταξύ συμμάχων και όχι μόνο μεταξύ αντιπάλων.  

Όταν το 1959 η Τουρκία προσέφερε με ενθουσιασμό το έδαφός της, μέσα στο πλαίσιο της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας, για να εγκατασταθούν οι πύραυλοι Juppiter, υπελόγισε ότι θα απεκόμιζε δύο στρατηγικά οφέλη: πρώτον, ότι θα μεγιστοποιούσε τους συντελεστές ισχύος της έναντι της ΕΣΣΔ (υπενθυμίζεται ότι η Τουρκία από το 1952 είχε γίνει μέλος του ΝΑΤΟ) και δεύτερον, ότι ο γεωστρατηγικός ρόλος της χώρας θα αναβαθμιζόταν στο στρατηγικό σχεδιασμό του ΝΑΤΟ, σε βαθμό που η τουρκική κυβέρνηση πίστευε ότι οι σχέσεις με τις ΗΠΑ θα ελάμβαναν το χαρακτήρα γεωστρατηγικής εξάρτησης από την Τουρκία.

Οι Τούρκοι δικαιολογώντας την εγκατάσταση των πυραύλων προέβαλαν ως επιχείρημα το σοβιετικό κίνδυνο, τις κοινές αξίες του δυτικού κόσμου στον Ψυχρό Πόλεμο και τη συμβατική υποχρέωση των ΗΠΑ να ενιχύσουν την άμυνα των συμμάχων τους έναντι της ΕΣΣΔ.

Αν και ο Τζον Κένεντι ήθελε να αποφύγει την πυρηνική σύγκρουση με την ΕΣΣΔ, όπως άλλωστε και ο Χρουστώφ, όταν άρχισε η κρίση βρέθηκε σε ένα επώδυνο δίλημμα: είτε να υποχωρήσει παίρνοντας τους πυραύλους από την Τουρκία είτε να ρισκάρει ένα θερμό πυρηνικό επεισόδιο με καταστροφικές συνέπειες. Το δίλημμα προέκυψε λόγω της επιστολής που τού απέστειλε ο Χρουτσώφ, διασυνδέοντας την άρση των σοβιετικών πυραύλων από την Κούβα με την άρση των αμερικανικών πυραύλων από την Τουρκία. Έτσι, στην αρχή ζήτησε από τους συμβούλους του να γίνει διαπραγμάτευση με την Τουρκία, προκειμένου η τουρκική κυβέρνηση να ζητήσει η ίδια την απομάκρυνση των πυραυλων από το έδαφός της, για να πάρει αρνητική απάντηση με την κατηγορηματική επισήμανση ότι η Τουρκία ήταν έτοιμη να αντιμετωπίσει θερμό επεισόδιο με την ΕΣΣΔ.

 

Σε αυτό το σημείο, ο Κένεντι αισθανόταν εγκλωβισμένος διότι αν προχωρούσε σε μονομερή απόφαση για απομάκρυνση των πυραύλων από την Τουρκία αυτό θα σήμαινε ήττα από τους Σοβιετικούς και ταυτόχρονα θα έμεινε εκτεθειμένος στους Νατοϊκούς συμμάχους, αφού θα έδειχνε ότι εγκατέλειπε την Τουρκία έναντι της σοβιετικής απειλής.  

Η πρώτη διέξοδος δόθηκε στον Κένεντι όταν η μυστική διπλωματία που ανέπτυξε, εκείνες τις 13 μέρες του Οκτωβρίου, απέδωσε στο να πείσει το Χρουτσώφ να στείλει μία νέα επιστολή, στις 28 Οκτωβρίου, στην οποία να μη γίνεται ρητή αναφορά στους πυραύλους που ήταν στην Τουρκία. Η αποδοχή της επιστολής εκείνης σήμανε και το τέλος της κρίσης. 

Το πρόβλημα τώρα ήταν πως θα έπειθαν την Τουρκία να αποδεχθεί την απομάκρυνση των Jupiter από το έδαφός της. Η τουρκική κυβέρνηση, βεβαίως, δεν γνώριζε για τη μυστική συμφωνία του Κένετι με τον Χρουστσώφ.Τελικώς, οι αμερικανοί επέλεξαν να επιλύσουν το πρόβλημα εντός του ΝΑΤΟ. Έκαναν δηλαδή εισήγηση να αντικατασταθούν οι Jupiter, οι οποίοι ήταν παλαιάς τεχνολογίας με το σύστημα UGM-27 Polaris, όπου οι πύραυλοι εκτοξεύοντο από υποβρύχια. Αυτό σήμαινε ότι δεν θα χρειάζοντο πλέον χερσαίες βάσεις στην Τουρκία για τους πυρηνικούς πυραύλους. Έτσι, ΗΠΑ και Τουρκία συμφώνησαν, στις 17 Φεβρουαρίου 1963, να γίνει η αντικατάσταση και στις 25 Απριλίου, ο αμερικανός υπουργός άμυνας, Ρόμπερτ Μακναμάρα ενημέρωσε τον Κένεντι ότι η αποστολή εξετελέσθη! Πέρασε βέβαια καιρός μέχρι να αποκαλυφθεί ότι οι αμερικανοί εξαπάτησαν τους τούρκους.

Σήμερα, πενήντα χρόνια μετά, η ιστορία αυτή καταδεικνύει ότι η γεωστρατηγική θέση της Τουρκίας συνέβαλε τα μέγιστα στην έκρηξη της κρίσης μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων. Στο τέλος όμως οι ΗΠΑ διαπραγματεύτηκαν τη γεωστρατηγική σημασία της χώρας χωρίς τη γνώση και τη συγκατάθεση της τουρκικής κυβέρνησης. Συνεπώς, μία συμφωνία μεταξύ των υπερδυνάμεων, μπορεί να αποβεί μειονέκτημα για τα μικρά κράτη. Η απομάκρυνση των πυραύλων μείωσε τη στρατηγική σημασία της Τουρκίας και, ως εκ τούτου τη διαπραγματευτική της ικανότητα σε σχέση με τις ΗΠΑ. Έτσι την επόμενη φορά που η Τουρκία θα ευρίσκετο σε αντιπαράθεση με την ΕΣΣΔ, οι Aμερικανοί φρόντισαν να υπενθυμισουν στους Τούρκους ότι όταν υπάρχει αντιπαράθεση συμφερόντων μεταξύ ημών και υμών τότε υπερτερούν τα ημέτερα συμφέροντα. Αυτό ακριβώς έγινε με την επιστολή του Λύντον Τζόνσον προς Ινονού το 1964, για να αποτρέψει τουρκική εισβολή στην Κύπρο.

www.geopolitics-gr.blogspot.com

Διαβάστε περισσότερα...

Μάριος Ευρυβιάδης: Κούβα 1962: Πόλεμος και αποτροπή

Λίγο μετά τον τερματισμό της Κρίσης των Πυραύλων της Κούβας τον Οκτώβριο του 1962, όταν κατά κοινή παραδοχή των πρωταγωνιστών ΗΠΑ κα Σοβιετικής Ένωσης η ανθρωπότητα πλησίασε όσο ποτέ την αυτοκαταστροφή, υπηρεσίες των ΗΠΑ διεξήγαγαν μια έρευνα ως προς τη συμπεριφορά των Αμερικανών στη διάρκεια της κρίσης. 
Τα ευρήματα ήταν πολλά, αλλά ένα ήταν αναπάντεχο. Στη διάρκεια της κρίσης -από τις 15 Οκτωβρίου όταν γνωστοποιήθηκε, μέχρι την εκτόνωσή της 13 μέρες αργότερα- οι Αμερικανοί το ‘ριξαν στο σεξ! Προφανώς ο κάθε Αμερικανός ξεχωριστά και συλλογικά ως κοινωνία, αποφάσισαν ότι αφού έρχεται η συντέλεια του κόσμου με ένα μεγάλο (πυρηνικό) 
μπαμ, ας την υποδεχθούμε συνεισφέροντας και εμείς με ένα δικό μας μπαμ. Εδώ έχουμε και μια γλωσσική αλλά ταυτόχρονα συμβολική ειρωνεία. Επιστημονικά, στα αμερικάνικα, η Μεγάλη Έκρηξη της δημιουργίας του κόσμου ονομάζεται Βing Βang. Στην αμερικανική λαϊκή γλώσσα (vulgar lang, κατά το λεξικό) σημαίνει έκρηξη, αλλά και σεξουαλικό οργασμό. Έτσι στην περίπτωση της Κρίσης των Πυραύλων, οι Αμερικανοί και προφανώς μαζί τους και μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας, που δεν είχαν κανέναν άλλον τρόπο αντίδρασης, επέλεξαν να αντιμετωπίσουν την κρίση με τον δικό τους συλλογικό και ανθρώπινο τρόπο. 
Δεν γνωρίζω ποια χρήση έκαναν οι αμερικανικές υπηρεσίες του ευρήματος αυτού, αν και θέλω να πιστεύω ότι συνέβαλε και αυτό ως «επακόλουθο» της κρίσης στην αποκατάσταση των σχέσεων ανάμεσα στις υπερδυνάμεις και κατ’ επέκταση στην περίοδο της «ύφεσης» (detente) που ακολούθησε την Κρίση της Κούβας. Πάντως ως κρίση που απειλούσε πραγματικά «τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια» η Κρίση των Πυραύλων της Κούβας παραμένει ιστορικά μοναδική. Ως τέτοια, πληροί και το γνωστό κριτήριο ότι όσοι την έζησαν, έστω και φευγαλέα, θυμούνται ακριβώς τι έκαναν στη διάρκειά της. Με θυμάμαι ως μαθητή τότε και «φανατικό» στο διάβασμα των εφημερίδων, να παρακολουθώ την εξέλιξη της κρίσης μέσα από την εφημερίδα «Μάχη» του μακαρίτη Σαμψών. Ήταν η μόνη από τις κυπριακές εφημερίδες που κάλυπτε την Κρίση με τους χαρακτηριστικούς της πηχυαίους και ολοκόκκινους τίτλους, και με τα πολεμικά πλοία των ΗΠΑ και των Σοβιετικών να παρελαύνουν καθημερινά στην πρώτη σελίδα. Και επειδή στο σπίτι διαβάζαμε άλλη εφημερίδα, έτρεχα καθημερινά στον σύλλογο της αγαπημένης μου πάλαι ποτέ ΕΠΑ στη Λάρνακα, για να παρακολουθώ το δράμα στη μακρινή Καραϊβική, χωρίς καλά-καλά να συνειδητοποιώ την κρισιμότητά του. Στα πενήντα χρόνια που έχουν περάσει και λόγω της εξαιρετικής συλλογικής έρευνα, αλλά όχι μόνο, του αμερικανικού ερευνητικού κέντρου Νational SecurityΑrchive του Πανεπιστημίου George Washington (διαφορετικό από τα Εθνικά Αρχεία ΝationalΑrchivesτων ΗΠΑ) έχουν διερευνηθεί και σχεδόν διαπιστωθεί τα πάντα γύρω από την Κρίση, τη διαχείρισή της, την εκτόνωσή της και τις συνέπειές της. 
Η πιο βασική διαπίστωση ήταν ότι η κρίση αποκλιμακώθηκε και διατηρήθηκε η ειρήνη διότι λειτούργησε και για τους δυο πρωταγωνιστές -όχι μόνο για τον ένα η αποτροπή. Η αποτροπή, ως εργαλείο διατήρησης της ειρήνης, είναι απότοκο του ορθολογισμού. Και αυτό πρέπει να το κρατήσουμε, διότι το διαχρονικό δίλημμα δεν είναι ποτέ «πόλεμος ή ειρήνη» αλλά «πόλεμος και αποτροπή». 
Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 η Ουάσιγκτον ήταν κατά πολύ ισχυρότερη της Μόσχας. Σε ατομικά - πυρηνικά όπλα οι Αμερικανοί είχαν ένα πλεονέκτημα 17:1. Επιπλέον γεωπολιτικά είχαν «περικυκλωμένη» τη Σοβιετική Ένωση με δυνατότητες χτυπήματος από γεωγραφικές πλατφόρμες όπως τη Μικρά Ασία -Τουρκία- που συνόρευαν με τη Σοβιετική Ένωση. 
Αφήνοντας κατά μέρος την ιδεολογική διάσταση π.χ. τη στήριξη του κομμουνιστικού καθεστώτος του Κάστρο στην Κούβα η σοβιετική εγκατάσταση πυρηνικά εξοπλισμένων πυραύλων στην Κούβα, αποτελούσε αντιστάθμισμα της παρουσίας αμερικανικών πυραύλων με πυρηνικές κεφαλές στην Τουρκία (και Ιταλία) που είχαν εγκατασταθεί στα μέσα της δεκαετίας του 1950. Αποσκοπούσε δηλαδή η σοβιετική κίνηση στη γεωγραφική «εξισορρόπηση της απειλής». 
Είναι τοις πάσι γνωστό ότι η κρίση εκτονώθηκε με την απόφαση των Σοβιετικών να αποσύρουν τους πυραύλους τους από την Κούβα. Αυτό θεωρήθηκε μεγάλη νίκη των Αμερικανών και «προσωπική» του Προέδρου Κέννεντυ. Αντίθετα θεωρήθηκε ως μεγάλη ήττα του τότε Σοβιετικού ηγέτη και Γενικού Γραμματέα Χρουτσιώφ. Στο σημείο αυτό, η αμερικανική προπαγάνδα και ειδικά η προπαγάνδα του Λευκού Οίκου για τους χειρισμούς του Προέδρου Κέννεντυ, κυριάρχησαν. Όμως τόσο ο Κέννεντυ, όσο και το περιβάλλον του γνωρίζουν καλύτερα. Γνώριζαν δηλαδή την αλήθεια. Ήταν η αλήθεια του «συμβιβασμού» μέσω της διπλωματίας και λόγω της επίγνωσης ότι το 17:1 πλεονέκτημα των Αμερικανών δεν τους εξασφάλιζε έναντι μιας πιθανής σοβιετικής επίθεσης από την Κούβα εναντίον της αμερικανικής ηπείρου. 
Αναγνώριζαν δηλαδή οι Αμερικανοί πρωταγωνιστές ότι σε περίπτωση πολέμου κάποιοι από τους σοβιετικούς πυραύλους θα κατέληγαν σε κάποια αμερικανική πόλη. Έστω και ένας να χτυπούσε κάποια αμερικανική πόλη το κόστος για τους Αμερικανούς θα ήταν απαγορευτικό. Επιπλέον και λίγο μετά την εκτόνωση της Κρίσης, οι Αμερικανοί διαπίστωσαν έκπληκτοι ότι πέραν των πυραύλων υπήρχαν περίπου 100 τακτικές ατομικές βόμβες διεσπαρμένες στον κουβανικό στρατό για χρήση κατά των Αμερικανών πεζοναυτών σε περίπτωση εισβολής στην Κούβα. 
Κοντολογίς, και ανεξάρτητα των 100 βομβών για τις οποίες οι Αμερικανοί είχαν άγνοια όταν λάμβαναν αποφάσεις, έστω και το 1 των Σοβιετικών έναντι των 17 των Αμερικανών, ήταν υπεραρκετό για να αποτρέψει τους Αμερικανούς να ακολουθήσουν διαφορετικό δρόμο από αυτόν του συμβιβασμού. 
Κέρδισε η διπλωματία 

Για ανεξήγητους μέχρι και σήμερα λόγους, η αμερικανική απόσυρση των πυραύλων από Τουρκία και Ιταλία παρέμεινε μυστική για μεγάλο χρονικό διάστημα από την αμερικανική, σοβιετική και διεθνή κοινή γνώμη. Το γεγονός αυτό συνέβαλε στον κυρίαρχο πολιτικό μύθο της Κουβανικής Κρίσης ότι οι Αμερικανοί (ο Κέννεντυ) κέρδισαν με τη σθεναρή τους στάση, ενώ οι Σοβιετικοί φοβήθηκαν και υποχώρησαν. Στην πραγματικότητα λειτούργησε η αποτροπή. Κέρδισαν ο συμβιβασμός και η διπλωματία. Κέρδισε η ειρήνη. 
Και ακολούθησε η διεθνής ύφεση μέχρι τα τέλη του 1980, όταν η κυβέρνηση Ρέηγκαν αναβίωσε τον Ψυχρό Πόλεμο. 
Η έννοια της αποτροπής είναι εγγενής στη φύση. Και η λαϊκή σοφία την εκφράζει με το ρητό «φοβάται ο Γιάννης το θεριό και το θεριό τον Γιάννη». Ο κίνδυνος θανάτου, ή συλλογικής καταστροφής, συγκεντρώνει όσο τίποτα άλλο τα μυαλά των ηγεσιών -Αμερικανών, Σοβιετικών και σήμερα Βορεικορεατών, Ιρανών κ.α. Και κάθε φορά που ο κάθε Γιάννης βρίσκεται αντιμέτωπος με το φόβο του θανάτου ή του μη αποδεκτού κόστους θα ακολουθήσει τη φύση, άσχετα με το τι λέει στο καφενείο του χωριού την επόμενη μέρα. 

ΑΠΕΣΥΡΑΝ ΠΥΡΑΥΛΟΥΣ ΑΠΟ ΤΟΥΡΚΙΑ - ΙΤΑΛΙΑ 

Ποιος υπήρξε ο συμβιβασμός; Να αποσύρουν οι Σοβιετικοί τους πυραύλους από την Κούβα και ως αντιστάθμισμα και αμοιβαία, να αποσύρουν και οι Αμερικανοί τους πυραύλους τους από την Τουρκία και την Ιταλία. Επιπλέον οι Αμερικανοί δεσμεύθηκαν δημόσια να μην επιτεθούν ποτέ στην Κούβα και έτσι εξασφαλίστηκε η επανάσταση του Κάστρο. 

Διαβάστε περισσότερα...

Cuban missile crisis: The other, secret one

By Joe Matthews

http://www.bbc.co.uk/news/magazine-19930260

Διαβάστε περισσότερα...

CUBAN MISSILE CRISIS REVELATIONS: KENNEDY'S SECRET APPROACH TO CASTRO

DECLASSIFIED RFK DOCUMENTS YIELD NEW INFORMATION ON BACK-CHANNEL TO FIDEL CASTRO TO AVOID NUCLEAR WAR

National Security Archive Electronic Briefing Book No. 395

Posted - October 12, 2012
Edited by Peter Kornbluh

Washington, DC, October 12, 2012 – On the 50^th anniversary of the Cuban Missile Crisis, new documents from the Robert Kennedy papers declassified yesterday and posted today by the National Security Archive reveal previously unknown details of the Kennedy administration's secret effort to find an accord with Cuba that would remove the Soviet missiles in return for a modus vivendi between Washington and Havana.

The 2700 pages of RFK papers opened yesterday include the first proposed letter to "Mr. F.C.," evaluated by the Executive Committee of advisors to Kennedy on October 17^th--just one day after the president learned of the existence of the Soviet missiles in Cuba. The draft letter, available to historians for the first time, initiated a chain of events that led to a complicated back-channel diplomacy between Washington and Havana at the height of what Kennedy aide Arthur Schlesinger called "the most dangerous moment in human history."

The Archive's Cuba analyst, Peter Kornbluh, who was the first person to review the RFK papers at the Kennedy Library, noted that the documents "reinforce the key historical lesson of the missile crisis: the need and role for creative diplomacy to avoid the threat of nuclear Armageddon." Kornbluh noted that the State Department's own official historians, referring to the initial letter to Castro, had admitted that "none of these drafts have been found." The fact that the Robert Kennedy papers have yielded new information previously undiscovered by the government's own researchers, Kornbluh said, "underscores the historical importance of this declassification on the 50th anniversary of the crisis."

The Archive also posted two diagrams Robert Kennedy drew on his notepad during the crisis deliberations, including his initial tally of the "hawks" and the "doves" as Kennedy's advisors took positions on diplomacy vs. the use of force against Cuba.

The draft letter warned Castro that by deploying the ballistic missiles the Soviets had "raised grave issues for Cuba. To serve their interests they have justified the Western Hemisphere countries in making an attack on Cuba which would lead to the immediate overthrow of your regime." Moreover, according to this proposed communication, Nikita Khrushchev was quietly hinting that he would betray Cuba by trading concessions on Berlin for "Soviet abandonment of Cuba." Warning that failure to remove the missiles would lead to U.S. "measures of vital significance for the future of Cuba," the message offered an oblique carrot of negotiations for better relations once the Soviets and their weapons of mass destruction were gone.

During the early deliberations of how to respond to the missiles in Cuba Kennedy's top advisors pressed him to reject this message to Cuba because it would undermine the option of a surprise U.S. air attack on the island. After Kennedy decided on an interim option of a naval quarantine of Cuba to buy time for diplomacy to convince the Soviets to withdraw the missiles, he ordered the State Department to come up with diplomatic alternatives to attacking Cuba.

In an October 25 memorandum, titled "Political Path," the State Department submitted a series of creative options for resolving the crisis peacefully, including allowing the United Nations to take control of both the Soviet missile bases in Cuba and the U.S. missile bases in Turkey. The document also provided an outline for an "approach to Castro" through Brazil, with a message to Castro underscoring his options: "the overthrow of his regime, if not its physical destruction," or "assurances, regardless of whether we intended to carry them out, that we would not ourselves undertake to overthrow the regime" if he expelled both the missiles and the Russians.

During an Excomm meeting on October 26, Kennedy actually approved a version of this message to be sent to Castro, albeit disguised as a Brazilian peace initiative sent by the government of populist president Joao Goulart, rather than one from Washington. The draft cable, published here for the first time, instructed the Brazilians to secretly carry the message to Castro that his regime and the "well-being of the Cuban people" were in "great jeopardy" if he didn't expel the Russians and their weapons. If he did, however, "many changes in the relations between Cuba and the OAS countries, including the U.S., could flow."

By the time the Brazilian emissary arrived in Havana on October 29th, however, the urgency and relevance of Kennedy's Brazilian back-channel message had been eclipsed by events. On October 28, Soviet leader Nikita Khrushchev agreed to withdraw the missiles--in return for a Kennedy's public pledge not to invade Cuba, and the President's secret promise to withdraw U.S. missiles from Turkey sometime in the near future.

For more than 40 years, the details of Kennedy's approach to Castro remained Top Secret. In 2004, based on declassified documents found in the archives of the Brazilian foreign ministry and the Excomm tapes, George Washington University historian James Hershberg published the first comprehensive account of the furtive diplomatic initiative in the Journal of Cold War Studies (Part 1, Part 2). An abbreviated account of the Castro approach, written by Peter Kornbluh, appears in the November 2012 issue of Cigar Aficionado. The story is also recounted in Kornbluh's forthcoming book (with William LeoGrande), Talking with Castro: The Untold History of Dialogue between the United States and Cuba.

http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB395/

Διαβάστε περισσότερα...

Αποχωρεί από το Κομμουνιστικό Κόμμα ο Φιντέλ Κάστρο

Ο Φιντέλ Κάστρο επιβεβαίωσε, με άρθρο του στον Τύπο, το τέλος του ηγετικού ρόλου του.

Ο Φιντέλ Κάστρο επιβεβαίωσε σήμερα, με άρθρο του που δημοσιεύεται στον επίσημο Τύπο, ότι δεν θα είναι μέλος της νέας Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος, η σύνθεση της οποίας πρόκειται να ανακοινωθεί αργότερα σήμερα.

Ο 84χρονος Κάστρο ήταν ο Γενικός Γραμματέας του κόμματος από την ίδρυσή του, το 1965, ως το 2006, όταν παρέδωσε τη θέση αυτή και την προεδρία στον αδελφό του, τον Ραούλ Κάστρο, για λόγους υγείας. Διαβάστε περισσότερα...

Φ. Κάστρο: Ο καπιταλισμός προκάλεσε την εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων

Ο Φιντέλ Κάστρο απαλλάσσει τον Ντουάιτ Αϊζενχάουεραπό την ευθύνη της εισβολής στον Κόλπο των Χοίρων.

Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντουάιτ Αϊζενχάουερ «δεν ήταν ένας γεννημένος εγκληματίας» αλλά το «καπιταλιστικό σύστημα» ήταν αυτό που έφταιξε περισσότερο για την εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων κατά της Κούβας, τον Απρίλιο του 1961, όπως δήλωσε σήμερα ο πρώην πρόεδρος της Κούβας Φιντέλ Κάστρο. «Ο Αϊζενχάουερ δεν ήταν ένας λαμπρός στρατιωτικός αλλά ένας σοβαρός και μεθοδικός επαγγελματίας», σημείωσε ο Φιντέλ Κάστρο, σε μία από τις «σκέψεις» του που δημοσιεύει συχνά στον επίσημο κουβανικό Τύπο. «Πώς γίνεται ένας σοβαρός άνδρας να οδηγείται σε πράξεις εγκληματικές και υποκριτικές όπως αυτή της επίθεσης κατά της ανεξαρτησίας και της δικαιοσύνης;» διερωτήθηκε ο Κάστρο.


Ο υπεύθυνος «είναι το καπιταλιστικό σύστημα, η προτεραιότητα στα προνόμια των πλουσίων εις βάρος των βασικών δικαιωμάτων των λαών», προσθέτει.

Ο Αϊζενχάουερ, συνεχίζει ο πρώην πρόεδρος της Κούβας, «είχε αποφασίσει να καταστρέψει την Κουβανική Επανάσταση» και το βασικό μέσο αυτού του σχεδίου ήταν ο οικονομικός αποκλεισμός που είχαν επιβάλει οι ΗΠΑ στην Κούβα από το 1962.
Διαβάστε περισσότερα...

Ξεκίνησε η δίκη του Αμερικανού Άλαν Γκρος θεωρείται κατάσκοπος στην Κούβα

Η δίκη του Αμερικανού συμβασιούχου Άλαν Γκρος, ο οποίος κατηγορείται ότι εισήγαγε στην Κούβα υλικό για δορυφορικές τηλεπικοινωνίες --κατηγορία που επισύρει ποινή έως και 20 ετών κάθειρξης-- ξεκίνησε σήμερα.

Ο 61χρονος Γκρος συνελήφθη στις 3 Δεκεμβρίου 2009 στην Κούβα όταν, σύμφωνα με τις αρχές, διένειμε «υλικό προηγμένης επικοινωνίας» σε αντιφρονούντες.

Ο Αμερικανός συμβασιούχος έφτασε στο δικαστήριο με ένα μαύρο αυτοκίνητο, συνοδευόμενος από Κουβανούς πράκτορες.

Ο Άλαν Γκρος κατηγορήθηκε επισήμως στις 4 Φεβρουαρίου για εγκλήματα κατά της ασφάλειας του κουβανικού κράτους.

Ορισμένοι αναλυτές πιστεύουν ότι θα επιτευχθεί μία συμφωνία η οποία θα επιτρέψει στον Γκρος να αφεθεί ελεύθερος.

Η υπόθεση αυτή θα μπορούσε να πλήξει ακόμα περισσότερο τις σχέσεις μεταξύ των ΗΠΑ και της Κούβας. Διαβάστε περισσότερα...

Wikileaks: Tα έγγραφα των ΗΠΑ για την υγεία του Κάστρο

Η σοβαρή ασθένεια του πρώην ηγέτη της Κούβας Φιντέλ Κάστρο ξεκίνησε με εντερική αιμορραγία σε μία πτήση το 2006, σύμφωνα με τα διπλωματικά έγγραφα που διέρρευσαν μέσω του ιστότοπου WikiLeaks.

Οι διπλωμάτες που συνέταξαν τα απόρρητα αμερικανικά διπλωματικά έγγραφα το 2007 αναφέρουν ότι ο Κάστρο υποφέρει από «καταληκτική ασθένεια» και το πνεύμα του «επιδεινώνεται ραγδαία». Παρόλα αυτά επεσήμαναν ότι δεν θα πεθάνει «αμέσως», αλλά ότι θα παραμείνει μία «παρουσία στα παρασκήνια».

Τα διπλωματικά έγγραφα που διέρρευσαν από τον WikiLeaks δημοσιεύθηκαν σήμερα στην ισπανική εφημερίδα El Pais.


Η κατάσταση της υγείας του Κάστρο είναι «κρατικό μυστικό» στην Κούβα, παρατήρησαν οι διπλωμάτες, επικαλούμενοι μία κουβανική ιατρική έκθεση για τα στάδια της ασθένειας και τη θεραπεία του Κάστρο.

Ο Κάστρο άρχισε να υποφέρει από εντερική αιμορραγία κατά τη διάρκεια μίας εσωτερικής πτήσης από το Χολγκουίν στην Αβάνα, σύμφωνα με τα έγγραφα, και καθώς δεν υπήρχε γιατρός στο αεροπλάνο, αυτό αναγκάστηκε να πραγματοποιήσει αναγκαστική προσγείωση.

Τελικά διαγνώστηκε ότι πάσχει από ασθένεια του παχέος εντέρου, όμως αρνήθηκε να υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση, απόφαση που αποδείχθηκε λανθασμένη καθώς η κατάστασή του χειροτέρευσε και αναγκάστηκε να υποβληθεί σε μία άλλη επέμβαση.

Ο Φιντέλ Κάστρο θα «υποφέρει από μία αναπόφευκτη επιδείνωση των ικανοτήτων του μέχρι να πεθάνει», προβλέπουν οι διπλωμάτες. Παρόλα αυτά «για όσο διάστημα είναι ζωντανός, ακόμα και με περιορισμένες ικανότητες, η παρουσία του θα έχει αρνητικές επιπτώσεις στην κοινωνία της Κούβας», αναφέρουν.

Τα διπλωματικά έγγραφα αναφέρονται επίσης στην πνευματική υγεία του διαδόχου του Φιντέλ Κάστρο, του αδερφού του Ραούλ, που λέγεται ότι έπαθε κατάθλιψη μετά τη διάγνωση της ασθένειας του Φιντέλ, αλλά και της συζύγου του.

Οι αμερικανοί διπλωμάτες προέβλεψαν άλλωστε τι θα συμβεί μετά το θάνατο του Φιντέλ. Δεν θεωρούν πιθανό να σημειωθούν βίαιες διαδηλώσεις «καθώς οι Κουβανοί θα περιμένουν να δουν αν ο θάνατος του Φιντέλ θα φέρει κάποιες αλλαγές στη χώρα».

Εξάλλου υπογράμμισαν την υποστήριξη που προσφέρει ο Φιντέλ στον πρόεδρο της Βενεζουέλας Ούγκο Τσάβες. Ο θάνατος του Φιντέλ είναι πιθανό να «κάνει τον Τσάβες ακόμα πιο απρόβλεπτο και ακραίο», αναφέρουν τα απόρρητα έγγραφα. Ενώ αν υπάρξει εσωτερική διαμάχη στην Κούβα, η Βενεζουέλα θα επέμβει στρατιωτικά και θα υποστηρίξει τη φιλοκυβερνητική πλευρά, προβλέπουν οι αμερικανοί διπλωμάτες.

www.kathimerini.gr με πληροφορίες από ΑΠΕ-ΜΠΕ (16/12/2010)

Διαβάστε περισσότερα...

Το Προσωπο: Φιντέλ Κάστρο

Ο τελευταίος σταθμός, στην Αβάνα

Πού το πάει ο Φιντέλ Κάστρο; Το ερώτημα έκανε τον γύρο του κόσμου στις αρχές Σεπτεμβρίου, όταν ο ιστορικός ηγέτης της κουβανέζικης επανάστασης επανήλθε στο πολιτικό προσκήνιο μετά την ασθένεια που τον είχε καθηλώσει για μακρό χρονικό διάστημα, με μια δήλωση-βόμβα στο περιοδικό The Atlantic: «Το κουβανέζικο μοντέλο δεν λειτουργεί πια»!

Θέλει να στηρίξει τις μεταρρυθμίσεις του αδελφού του, Ραούλ, στον οποίο παρέδωσε τη σκυτάλη; Ή μήπως, αντίθετα, θέλει να φρενάρει αυτές τις μεταρρυθμίσεις και εννοεί να αναλάβει εκ νέου ενεργό πολιτικό ρόλο; Οι ερμηνείες έδιναν κι έπαιρναν. Οταν ήρθε όμως η ανακοίνωση-σοκ του Ραούλ Κάστρο για την επικείμενη απόλυση 500.000 δημοσίων υπαλλήλων μέχρι τον Μάρτιο του 2011, έγινε σαφές ότι η σοσιαλιστική νησίδα της Καραϊβικής περνάει μια σχεδόν υπαρξιακή κρίση.


Απολύσεις και κίνητρα

Είναι αλήθεια ότι η μετάβαση δεν θα είναι, για την περίπτωση της Κούβας, τόσο οδυνηρή όσο θα ήταν η απόλυση 500.000 εργαζομένων επί ενός πληθυσμού 11 εκατομμυρίων, σε μια χώρα της ελεύθερης αγοράς. Πρώτα απ’ όλα γιατί το κράτος θα δώσει κίνητρα στους δημόσιους υπαλλήλους που θα απολυθούν να συμμετάσχουν σε συνεταιριστικές επιχειρήσεις ή να ανοίξουν δικές τους δουλειές. Κι έπειτα, γιατί πολλοί από αυτούς τους δημόσιους υπαλλήλους που υποαπασχολούνταν και υποαμείβονταν έχουν ήδη βρει καταφύγιο, εδώ και καιρό, στη μαύρη οικονομία. Αυτό που θα αλλάξει, είναι ότι θα δουλεύουν νόμιμα στον ιδιωτικό τομέα και θα φορολογούνται.

Γεγονός είναι ότι, σε συνδυασμό με την ανάδειξη μιας νέας μικροαστικής τάξης τη δεκαετία του ’90, ύστερα από τα φιλελεύθερα ανοίγματα της «ειδικής περιόδου» που είχε εγκαινιάσει ο ίδιος ο Φιντέλ Κάστρο, οι δυνάμεις που θα πιέζουν για περαιτέρω στροφή προς τον καπιταλισμό, στο πρότυπο της Κίνας, θα ισχυροποιηθούν. Σύμφωνα με μία υπόθεση, οι αδελφοί Κάστρο διαβλέπουν εξασθένηση της Βενεζουέλας του Τσάβες, η οποία για χρόνια στήριζε με τα πετρελαϊκά της έσοδα την Αβάνα, και δεν θα ήθελαν να μείνει για δεύτερη φορά η Κούβα στα κρύα του λουτρού, όπως έγινε μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ. Γι’ αυτό και φροντίζουν έγκαιρα να εξασφαλίσουν εναλλακτικές λύσεις, όσο κι αν αυτές ενέχουν σοβαρά ρίσκα.

http://news.kathimerini.gr
Διαβάστε περισσότερα...

Σημαντική ομιλία θα εκφωνήσει την Τρίτη ο Φιντέλ Κάστρο

Ο κομμουνιστής ηγέτης της Κούβας Φιντέλ Κάστρο θα εκφωνήσει αύριο (Τρίτη) μια σπάνια ομιλία στην Αβάνα με αφορμή τη διαδήλωση που θα γίνει για τα 50χρονα της δημιουργίας των Επιτροπών υποστήριξης της Επανάστασης, ανακοινώθηκε σήμερα από τα κουβανικά ΜΜΕ. Θα πρόκειται για τη δεύτερη μεγάλη διαδήλωση παρουσία του 84χρονου Φιντέλ Κάστρο του πατέρα της κουβανικής επανάστασης του 1959 αφότου αρρώστησε σοβαρά και παραχώρησε την εξουσία στον αδελφό του Ραούλ, τον Ιούλιο του 2006. Η πρώτη μεγάλη διαδήλωση παρουσία του Φιντέλ έγινε στις 3 Σεπτεμβρίου και ήταν αφιερωμένη στην ειρήνη.

Η αυριανή διαδήλωση θα γίνει μπροστά από το Μουσείο της Επανάστασης και θα μεταδίδεται απ' ευθείας από την κρατική τηλεόραση από τις 15.00 ώρα Ελλάδας.

Σημειώνεται ότι οι Επιτροπές υποστήριξης της Επανάστασης που θεωρούνται «τα μάτια και τα αυτιά της επανάστασης» συστάθηκαν στις 28 Σεπτεμβρίου του 1960 κυρίως για να εντοπίζουν τους αντεπαναστάτες. Πρόκειται για την σημαντικότερη και πολυπληθέστερη οργάνωση στην Κούβα αφού έχει περίπου 8 εκατομμύρια μέλη σε συνολικό πληθυσμό στη νήσο 11,3 εκατομμύρια.

www.kathimerini.gr με πληροφορίες από ΑΠΕ-ΜΠΕ

Διαβάστε περισσότερα...

Δικαίωμα «ύπαρξης» στο Ισραήλ από τον Φιντέλ Κάστρο

Ο ιστορικός Κουβανός ηγέτης Φιντέλ Κάστρο είπε σε συνέντευξή του σε αμερικανικό περιοδικό ότι το Ισραήλ έχει «αναμφίβολα» το «δικαίωμα να υπάρχει».

Ο Φιντέλ Κάστρο, ιστορικός ηγέτης της Κούβας ο οποίος εγκατέλειψε την προεδρία λόγω ασθένειας αλλά εξακολουθεί να διευθύνει το Κομμουνιστικό Κόμμα της χώρας, δήλωσε στον δημοσιογράφο Τζέφρι Γκόλντμπεργκ του αμερικανικού περιοδικού The Atlantic ότι το Ισραήλ ασφαλώς έχει δικαίωμα ύπαρξης.

«Ναι, έχει, χωρίς καμιά αμφιβολία», είπε ο 84χρονος Κάστρο στον δημοσιογράφο, σύμφωνα με άρθρο που δημοσιεύθηκε χθες Τετάρτη.

Στη συνέντευξή του ο Κάστρο επικρίνει τον πρόεδρο του Ιράν Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ που αρνείται το Ολοκαύτωμα και τονίζει ότι η Τεχεράνη πρέπει να αναγνωρίσει το φόβο του Ισραήλ για την ύπαρξή του.

Ερωτηθείς εάν η Κούβα είναι έτοιμη να αποκαταστήσει διπλωματικές σχέσεις με το Ισραήλ ο Κάστρο φέρεται να απάντησε ότι «αυτά τα πράγματα παίρνουν καιρό».

Ο Κάστρο είπε ότι η Τεχεράνη θα πρέπει να αντιληφθεί τις συνέπειες ενός αντισημιτισμού με θεολογικό χαρακτήρα.

«Αυτό το πράγμα συνεχίζεται επί δυο χιλιάδες χρόνια», φέρεται να είπε. «Δε νομίζω ότι έχει συκοφαντηθεί κανείς περισσότερο από τους Εβραίους. Θα έλεγα πολύ περισσότερο κι από τους Μουσουλμάνους. Συκοφαντήθηκαν περισσότερο από τους Μουσουλμάνους διότι τους κατηγορούν για τα πάντα. Ουδείς κατηγορεί τους Μουσουλμάνους για τα πάντα».

«Πάνω από 2.000 χρόνια υπέστησαν φρικτές διώξεις ως και τα πογκρόμ. Θα υπέθετε κάποιος ότι θα έπρεπε να έχουν αφανιστεί• νομίζω ο πολιτισμός και η θρησκεία τους ήταν αυτά που τους κράτησαν μαζί ως έθνος. Οι Εβραίοι έζησαν, υπήρξαν, υπό όρους πολύ πιο δύσκολους από τους δικούς μας. Δεν υπάρχει τίποτε που να μπορεί να συγκριθεί με το Ολοκαύτωμα», τόνισε ο Κάστρο.

www.kathimerini.gr με πληροφορίες από ΑΠΕ-ΜΠΕ

Διαβάστε περισσότερα...

Ο Κάστρο επεδίωκε πυρηνικό κτύπημα

Του William J. Broad The New York Times

Την χρήση Σοβιετικών πυρηνικών όπλων κατά της Αμερικής φέρεται να ζητούσε επίμονα ο πρόεδρος της Κούβας Φιντέλ Κάστρο στις αρχές της δεκαετίας του 1980, σύμφωνα με έγγραφα που είδαν το φως της δημοσιότητας. Ο Κουβανός ηγέτης άλλαξε γνώμη, μόνο χάρη στην υπομονετική παρέμβαση ανώτατων Σοβιετικών αξιωματούχων, που τον έπεισαν ότι μία τέτοια επίθεση θα ήταν καταστροφική για τη νησιωτική χώρα, καθώς αυτή θα καλυπτόταν από ραδιενεργό νέφος.

Ο Ψυχρός Πόλεμος, που βρισκόταν τότε σε έξαρση, η απόφαση του τότε προέδρου των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρέιγκαν για αναθεωρημένο αμυντικό προϋπολογισμό-ρεκόρ κόστους 1 τρισ. δολαρίων, οι πολλαπλές υπόγειες πυρηνικές δοκιμές των ΗΠΑ κάτω από την έρημο της Νεβάδα, ο χαρακτηρισμός της Σοβιετικής Ένωσης από τον Ρέιγκαν ως «αυτοκρατορία του κακού», αλλά και η δεδηλωμένη άποψη ανώτατων στελεχών του Λευκού Οίκου ότι ένας πυρηνικός πόλεμος μπορούσε να αναδείξει νικήτριες τις ΗΠΑ, είχαν οδηγήσει τον Κάστρο στην παρανοϊκή του έκκληση.

Το 1982, μεγάλη διαδήλωση κατά των πυρηνικών όπλων είχε οδηγήσει ένα εκατομμύριο Αμερικανούς στους δρόμους της Νέας Υόρκης. Ο Μπαράκ Ομπάμα, φοιτητής τότε στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, είχε εκφράσει γραπτώς την ανησυχία του για τη ρητορική έξαρση του Ψυχρού Πολέμου, γράφοντας άρθρα για τους τρόπους πρόληψης της παγκόσμιας ανάφλεξης.

Σε πρόσφατη μελέτη του ιδιωτικού ινστιτούτου ερευνών National Security Archive στο Πανεπιστήμιο Τζορτζ Ουάσιγκτον της αμερικανικής πρωτεύουσας, με τίτλο «Σοβιετικές Προθέσεις 1965-1985», αποκαλύπτονται τα σχέδια του Κρεμλίνου και οι συζητήσεις με τον Κουβανό ηγέτη.

Το πόνημα του ινστιτούτου βασίσθηκε με τη σειρά του σε έκθεση που παρήγγειλε το Πεντάγωνο από ιδιώτη σύμβουλο το 1995, η οποία βασίσθηκε σε εκτενείς συνεντεύξεις με απόστρατους ανώτατους αξιωματικούς των σοβιετικών πυραυλικών δυνάμεων. Η μελέτη του Πενταγώνου αποδίδει την αποκάλυψη για το αίτημα του Φιντέλ Κάστρο στον Σοβιετικό στρατηγό Αντριάν Βασίλεβιτς, που υπηρέτησε σε ανώτατα αξιώματα του σοβιετικού γενικού επιτελείου την περίοδο 1964 με 1990 και συνέταξε τον επίσημο οδηγό στρατηγικών πυρηνικών δυνάμεων για νέους αξιωματικούς του στρατού της ΕΣΣΔ.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, η μελέτη εμφανίζει τον στρατηγό Βασίλεβιτς να αναφέρει στο Κρεμλίνο ότι δέχθηκε πιέσεις από τον Κάστρο «για σκληρότερη σοβιετική γραμμή κατά των ΗΠΑ, που θα φθάνει μέχρι και τη χρήση πυρηνικών όπλων». Το σοβιετικό γενικό επιτελείο, συνέχιζε ο στρατηγός Βασίλεβιτς, «χρειάσθηκε να προσπαθήσει πολύ για να πείσει τον Κουβανό ηγέτη να εγκαταλείψει την επικίνδυνη αυτή στάση, εξηγώντας του τις δεινές περιβαλλοντικές συνέπειες που θα είχε για την Κούβα μία πυρηνική επίθεση κατά των ηπειρωτικών ΗΠΑ. Οι πληροφορίες αυτές άλλαξαν εντελώς τη στάση του Κάστρο».

Οι προσπάθειες της Μόσχας να «διαφωτίσει» τον Κάστρο για τις επιπτώσεις μίας θερμοπυρηνικής ανταλλαγής είναι μία από τις πολλές ενδιαφέρουσες αποκαλύψεις της μελέτης του Πενταγώνου. Άλλες αφορούν τον τρόπο με τον οποίο η Σοβιετική Ένωση αν και επιδίωξε να διατηρηθεί στην πυρηνική πρωτοκαθεδρία «συνειδητοποίησε γρήγορα τις καταστροφικές συνέπειες ενός πυρηνικού πολέμου» και ενστερνίσθηκε την άποψη ότι η χρήση πυρηνικών όπλων έπρεπε να αποφευχθεί «πάση θυσία», ενώ αποκαλύπτει επίσης την τάση του Πενταγώνου να υπερεκτιμά συστηματικά την επιθετικότητα της ΕΣΣΔ. Διαβάστε περισσότερα...

Κατασκοπεύοντας για την Κούβα

Της Ginger Thompson 
The New York Times

Η Γκουεντολίν είχε ήδη χωρίσει δύο φορές όταν γνώρισε τον Κένταλ Μάιερς, δισέγγονο του εφευρέτη του τηλεφώνου Αλεξάντερ Γκράχαμ Μπελ και αναλυτή του Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Το ερωτευμένο ζευγάρι μετακόμισε στη Νότια Ντακότα, όπου υιοθέτησαν χίπικο τρόπο ζωής, καλλιεργώντας μαριχουάνα στο υπόγειο του σπιτιού τους. Συμμετείχαν σε πορείες υπέρ της άμβλωσης, της ηλιακής ενέργειας και κατά της εμπλοκής των ΗΠΑ στη Λατινική Αμερική.

Όταν ένιωσαν ότι οι αχανείς εκτάσεις των Δυτικών ΗΠΑ έπαψαν να τους συγκινούν, επέστρεψαν στην Ουάσιγκτον, το φθινόπωρο του 1980 και επανασυνδέθηκαν με την αστική τάξη της πρωτεύουσας, την οποία είχαν παλιότερα απορρίψει. Η ομοσπονδιακή εισαγγελία της Ουάσιγκτον, όμως, υποστηρίζει σήμερα στο κατηγορητήριό της κατά των Μάιερς, ότι η πραγματική αιτία της επανόδου του ζεύγους στην Ουάσιγκτον ήταν η πρόθεσή τους να κατασκοπεύσουν για λογαριασμό του καθεστώτος της Κούβας. Ο 72χρονος σήμερα κ. Μάιερς φέρεται να αξιοποίησε τη διαβάθμιση ασφαλείας του για να αφαιρέσει απόρρητα έγγραφα από το υπουργείο Εξωτερικών για τρεις σχεδόν δεκαετίες. Η 71χρονη σήμερα σύζυγός του, που εργαζόταν ως ταμίας σε τράπεζα της Ουάσιγκτον, αναλάμβανε την παράδοση των εγγράφων στα χέρια Κουβανών πρακτόρων. Το ζευγάρι, που συνελήφθη στις αρχές του μήνα και κρατείται, δεν πρόκειται να αποφυλακισθεί με περιοριστικούς όρους, όπως αποφάσισε την περασμένη εβδομάδα το ομοσπονδιακό δικαστήριο, που εκτιμά ότι οι Μάιερς μπορεί να χρησιμοποιήσουν το μικρό τους ιστιοπλοϊκό σκάφος για να εγκαταλείψουν τις ΗΠΑ για την Κούβα.

Στο κατηγορητήριο 40 σελίδων, το FBI περιγράφει πώς οι Μάιερς αξιοποίησαν σειρά πρωτότυπων κατασκοπευτικών μεθόδων για να διοχετεύσουν τις πληροφορίες τους, όπως με τη βοήθεια κρυμμένου ασυρμάτου ή χάρη σε ταξίδια σε χώρες της Λατινικής Αμερικής, όπου είχαν συναντήσεις με Κουβανούς πράκτορες.

Το χρήμα, όμως, ουδέποτε υπήρξε το κίνητρο των Μάιερς για τις προδοτικές τους δραστηριότητες, καθώς οι δύο ηλικιωμένοι κατάσκοποι έλαβαν μόνο «αποζημίωση» από την Κούβα για την αγορά του κατασκοπευτικού τους εξοπλισμού. Το ζεύγος σύμφωνα με την εισαγγελία εξέφρασε με τον τρόπο αυτό την ιδεολογική του διαφωνία με την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ στη Λατινική Αμερική.

Η σύλληψη των δύο και το κατηγορητήριο εναντίον τους στηρίχθηκε κυρίως σε μυστική επιχείρηση, που εγκαινίασε το FBI στις αρχές του χρόνου. Ισπανόφωνος πράκτορας της ομοσπονδιακής υπηρεσίας γνώρισε το ζεύγος Μάιερς, στους οποίους εμφανίσθηκε ως στέλεχος των κουβανικών μυστικών υπηρεσιών. Ο συνταξιούχος κ. Μάιερς υποδέχθηκε την αποκάλυψη της «ιδιότητας» του πράκτορα με ενθουσιασμό, λέγοντας: «Μας λείψατε πάρα πολύ. Υπήρξατε σημαντικό μέρος της ζωής μας και νιώθαμε άδειοι όσο λείπατε. Ο κουβανικός λαός και η χώρα σας είναι στην καρδιά μας και δεν θέλουμε να χαθούμε ποτέ πια». Λίγες εβδομάδες μετά το ξέσπασμα τρυφερότητας του κ. Μάιερς, το ζευγάρι έπεφτε στα χέρια του FBI και της δικαιοσύνης, που απειλεί τώρα να τους καταδικάσει σε τουλάχιστον 20 χρόνια ειρκτής. Διαβάστε περισσότερα...

Άνοιγμα του Ομπάμα προς την Κούβα

Των Sheryl Gay Stolberg και Damien Cave
The New York Times

Αίροντας τους πολύχρονους περιορισμούς στα ταξίδια των Κουβανο-αμερικανών στην Κούβα και στα εμβάσματα που μπορούν να στείλουν στο νησί, ο Μπαράκ Ομπάμα έδειξε ότι είναι πρόθυμος να πραγματοποιήσει ανοίγματα προς την Κούβα, αλλά αυτή τη στιγμή, τα ανοίγματα είναι μόλις μια χαραμάδα.

Πρόκειται για την σημαντικότερη αλλαγή αμερικανικής πολιτικής απέναντι στην Κούβα, εδώ και δεκαετίες. Όμως, ο Αμερικανός πρόεδρος δεν ήρε το εμπορικό εμπάργκο που επιβλήθηκε τη δεκαετία του '60 σε μια αποτυχημένη απόπειρα απομάκρυνσης του Φιντέλ Κάστρο από την κυβέρνηση. Οι υπόλοιποι Αμερικανοί, πλην των Κουβανο-αμερικανών, συνεχίζουν να μην μπορούν να κάνουν ταξίδια στην Κούβα.

Ο Ομπάμα επέτρεψε επίσης τη σύναψη συμφωνιών των τηλεπικοινωνιακών εταιρειών στην Κούβα, κάτι που θα αυξήσει τη χρήση κινητών τηλεφώνων και δορυφορικής τηλεόρασης στο νησί. Ενδεικτικό του πόσο λεπτό είναι το θέμα της Κούβας, ο Αμερικανός πρόεδρος άφησε τους συνεργάτες του να εξηγήσουν τη νέα πολιτική.

«Είναι ένα βήμα για να τείνουμε το χέρι προς τον κουβανικό λαό, υποστηρίζοντας την επιθυμία τους να καθορίσουν οι ίδιοι το μέλλον τους», είπε ο Νταν Ρέστρεπο, υπεύθυνος για το Δυτικό Ημισφαίριο στο αμερικανικό Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας, ο οποίος ανακοίνωσε τα νέα μέτρα. «Είναι πολύ σημαντικό να διευρυνθούν τα περιθώρια ώστε να μπορούν οι Κουβανοί να αναπτύξουν το είδος της δημοκρατίας από τα κάτω που απαιτείται ώστε να αποκτήσει η Κούβα ένα καλύτερο μέλλον».

Κατά μίαν έννοια, η αλλαγή πολιτικής είναι μια παραδοχή ότι η πολιτική που ακολουθούν οι ΗΠΑ εδώ και μισό αιώνα, προσπαθώντας να διώξουν τους Κάστρο από την εξουσία δεν έχει φέρει αποτελέσματα, όπως παραδέχθηκε την περασμένη εβδομάδα και το Κουβανο-αμερικανικό Εθνικό Ίδρυμα, η σημαντικότερη ένωση εξορίστων Κουβανών στο Μαϊάμι.

Το Στέιτ Ντιπάρτμεντ έχει ανακοινώσει ότι προχωρεί σε επανεξέταση της αμερικανικής πολιτικής απέναντι στην Κούβα, ενώ ο Ρέστρεπο είπε ότι η πολιτική «δεν θα παγώσει εκεί που βρίσκεται σήμερα». Αυτό ήταν μια ένδειξη ότι ο Λευκός Οίκος βάζει τα θεμέλια για πιο ριζικές αλλαγές.

«Πραγματικά δεν ξέρουμε τι έχει στο μυαλό του μακροπρόθεσμα», είπε η Σάρα Στίβενς του Κέντρου για τη Δημοκρατία στην Αμερικανική Ήπειρο. Η Στίβενς θεωρεί ότι ίσως ο Ομπάμα «οικοδομεί εμπιστοσύνη», αφήνοντας την κοινότητα των Κουβανών του Μαϊάμι, που ήταν παραδοσιακά αντίθετη στη χαλάρωση της αμερικανικής πολιτικής, να συνηθίσει την ιδέα.

Ο Ομπάμα πιέζεται και από το Κογκρέσο, όπου έχει κατατεθεί νομοθεσία για την άρση των ταξιδιωτικών περιορισμών για όλους τους Αμερικανούς, όχι μόνο για όσους έχουν συγγενείς στο νησί. «Τα μέτρα ως έχουν δεν προωθούν καθόλου τους ευρύτερους δεσμούς ανάμεσα στην αμερικανική και την κουβανική κοινωνία», είπε ο Φίλιπ Πίτερς, αντιπρόεδρος του ινστιτούτου Λέξιγκτον.

Στο Μαϊάμι, αυτοί που συνεχίζουν να υποστηρίζουν την πολιτική Μπους επέκριναν την κίνηση Ομπάμα ως «σοβαρό λάθος». Επεσήμαναν ότι η κουβανική κυβέρνηση παρακρατεί γερή προμήθεια από τα εμβάσματα, άρα η απελευθέρωση των εμβασμάτων θα αφήσει εκατομμύρια στα χέρια του καθεστώτος Κάστρο.

Όμως, αυτές οι απόψεις δεν είναι πλέον τόσο κυρίαρχες όσο στο παρελθόν, κυρίως στους κόλπους της νεότερης γενιάς. Ο 31χρονος Βιρζίρο Λόπεζ είπε ότι υποστηρίζει το σχέδιο Ομπάμα «ώστε να αποκτήσουν οι άνθρωποι την θέληση να πολεμήσουν για τους εαυτούς τους». Διαβάστε περισσότερα...

Η Κούβα αναζητά νέο σοσιαλιστικό μοντέλο

Le Monde Diplomatique


Της Janette Habel
Eιδικής απεσταλμένης της Monde Diplomatique
Πανεπιστημιακού, Ινστιτούτο Ανώτερων Λατινοαμερικανικών Σπουδών, Παρίσι

Την 1η Ιανουαρίου του 1959, ο επαναστατικός στρατός μπήκε στην Αβάνα κι έδιωξε τον δικτάτορα Φουλχένσιο Μπατίστα. Πενήντα χρόνια αργότερα, αν και ο Φιδέλ Κάστρο εγκατέλειψε επίσημα την εξουσία, τον έχει αντικαταστήσει ο αδερφός του, Ραούλ. Αυτή η κρίσιμη περίοδος, η οποία μόνο από ακινησία δεν χαρακτηρίζεται, βλέπει την ανάδυση μιας έντονης συζήτησης γύρω από το μέλλον του σοσιαλισμού, τόσο στους κόλπους των αντιφρονούντων όσο και μεταξύ εκείνων που τον υπερασπίζονται, παρόλο που ταυτόχρονα επιθυμούν την εξέλιξή του.

«Να βγούμε από το χάος χωρίς να υποκύψουμε στο νόμο της ζούγκλας». Έτσι συνοψίζει ο κοινωνιολόγος Αουρέλιο Αλόνσο το δίλημμα της Κούβας. Μισό αιώνα μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον επαναστατικό στρατό, το νησί βρίσκεται και πάλι σε μια κρίσιμη καμπή της ιστορίας του. Ο Φιδέλ Κάστρο, «προσωρινά» απών από τον Ιούλιο του 2006 για λόγους υγείας, έπαψε να είναι πρόεδρος αφότου παραιτήθηκε από τα καθήκοντά του το 2008. Παραμένει ωστόσο πρώτος γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κούβας (PCC) μέχρι το επόμενο συνέδριο το οποίο, ο αδερφός του, Ραούλ, έχει ορίσει για το φθινόπωρο του 2009.

Το πολιτικό σκηνικό είναι πρωτόγνωρο. «Δεν φεύγω. Επιθυμώ μονάχα να αγωνιστώ ως ένας στρατιώτης ιδεών. Θα εξακολουθήσω να γράφω με τον τίτλο "Σκέψεις του συντρόφου Φιδέλ". Ίσως κάποιοι με ακούσουν. Θα είμαι προσεκτικός»(1), τόνισε ο κομαντάντε στις 19 Φεβρουαρίου του 2008, αναγγέλλοντας την αποχώρησή του από το προσκήνιο. Με την ανάληψη των καθηκόντων του πέντε μέρες αργότερα, ο Ραούλ Κάστρο ζήτησε από την Εθνοσυνέλευση την άδεια για να συμβουλεύεται τον μεγαλύτερο αδερφό του στα μεγάλα στρατηγικά ζητήματα, όπως την άμυνα, τη διεθνή πολιτική και την κοινωνικο-οικονομική ανάπτυξη. Οι βουλευτές ενέκριναν ομόφωνα την πρόταση με φανερή ψηφοφορία.

Σύμφωνα με ορισμένους παρατηρητές, εκείνη η ψήφος έδωσε στον Φιδέλ Κάστρο κάτι σαν δικαίωμα βέτο το οποίο ενδεχομένως εξηγεί τους αργούς ρυθμούς με τους οποίους προχωρούν οι μεταρρυθμίσεις. Έκτοτε, ο πρώην πρόεδρος πολλαπλασιάζει τις «σκέψεις» του στα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Η κληρονομιά, για τον αδερφό του τον Ραούλ, είναι ιδιαίτερα «ευαίσθητη».


Διαδοχή με δυσχέρειες
Η διαδοχή, προτού καλά - καλά ξεκινήσει, έρχεται αντιμέτωπη με μια απρόσμενη συνακολουθία περιστασιακών δυσχερειών (την άνοδο στις τιμές των αγροτικών πρώτων υλών, τις σοβαρές ζημιές που προκάλεσαν τρεις διαδοχικοί κυκλώνες (2), τη διεθνή οικονομική κρίση, την πτώση της οικονομικής ανάπτυξης της Κούβας) και δομικών εμποδίων (μεγάλη εξάρτηση από τις εισαγωγές, χαμηλή παραγωγικότητα, διπλό νόμισμα (3), γραφειοκρατική υπερσυγκέντρωση). Τα περιθώρια οικονομικών ελιγμών για την ομαλή διεξαγωγή των αλλαγών που ανακοινώθηκαν το 2007 και που στοχεύουν στον εκσυγχρονισμό των παραγωγικών μηχανισμών, είναι περιορισμένα. Υπολογίζεται ότι το 2008, οι εισαγωγές αγροτικών προϊόντων και πετρελαίου έφτασαν τουλάχιστον τα 5 δισεκατομμύρια δολάρια, δηλαδή το μισό του σημερινού δυναμικού εξαγωγών της Κούβας, στις οποίες συμπεριλαμβάνεται και η παροχή υπηρεσιών στη Βενεζουέλα (4).

Η αποκέντρωση των αγροτικών κύκλων, η επικαρπία πάνω στις ακαλλιέργητες εκτάσεις που παραχωρήθηκε σε μικρούς αγρότες, η πολιτική αντικατάστασης των εξαγωγών με τη βοήθεια ιδιωτών καλλιεργητών και η νέα πολιτική μισθοδοσίας (5) είναι μερικά από τα σημαντικά μέτρα που ήδη έχει λάβει η νέα κυβέρνηση. Κάποιοι οικονομολόγοι υποστηρίζουν ότι «πρέπει να απελευθερωθούν οι παραγωγικές δυνάμεις», όπως έγινε με επιτυχία στο Βιετνάμ. Το σημερινό σύστημα δεν μπορεί, κατά τη γνώμη τους, να αποτελέσει σημείο εκκίνησης για την ανάπτυξη. Ο οικονομολόγος Πέδρο Μονρεάλ επικαλείται την αναγκαιότητα μιας «οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής επανίδρυσης». (6)

Κοινωνικά κεκτημένα
Εν τούτοις, η ενίσχυση της ιδιωτικής πρωτοβουλίας και οι συνέπειες μιας διευρυμένης οικονομίας της αγοράς ενδέχεται να επιδεινώσουν τις ήδη πολύ δυσάρεστες κοινωνικές ανισότητες, τη στιγμή που οι μισθοί είναι ανεπαρκείς, όπως αναγνώρισε δημόσια ο Ραούλ Κάστρο, ενώ η παραοικονομία και η μαύρη αγορά κάνουν χρυσές δουλειές.
Οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις του 1990 αποσταθεροποίησαν τον πληθυσμό και προκάλεσαν μια νέα κοινωνική ανακατάταξη. Η κουβανή κοινωνιολόγος Μάιρα Εσπίνα διαπιστώνει ότι «ο φτωχός αστικός πληθυσμός που δεν μπορεί να καλύψει τις βασικές του ανάγκες πέρασε από το ποσοστό του 6,3% το 1988 στο 20% το 2000». (7) «Η μικροαστική τάξη στις πόλεις και στην επαρχία ανασυντάχθηκε γύρω από την παραοικονομία, την ελεύθερη εργασία και τη διεύρυνση των μηχανισμών της αγοράς στη διανομή. Στην παραοικονομία, παρατηρούμε ορισμένες δραστηριότητες που λειτουργούν ως μικρές επιχειρήσεις, όπου μπορεί κανείς να ξεχωρίσει με ευκολία το αφεντικό από τον υπάλληλο, τους μισθωτούς, τους οικιακούς βοηθούς, ακόμα και τους μαθητευόμενους». (8)

Η κοινωνική ομοιογένεια και η ισότητα που επιτεύχθηκαν στην αρχή της επανάστασης έχουν υποχωρήσει, παρόλο που ως αξίες παραμένουν βαθύτατα ριζωμένες στην κοινωνία. Πριν την κρίση, η καθιέρωση των κοινωνικών δικαιωμάτων εγγυόταν την ολική κάλυψη στα είδη βασικής διατροφής, στην παιδεία, την υγεία, την κοινωνική ασφάλιση, την εργασία και την πρόσβαση στα αγαθά του πολιτισμού. Η κοινωνία είχε φτάσει σε σχετικά υψηλά επίπεδα ισότητας, ενώ είχε σημειωθεί πρόοδος και στο θέμα της φυλετικής ισότητας. (9) Η κρίση υπέσκαψε αυτά τα κεκτημένα και οι εντάσεις αυξήθηκαν.

Χάσμα γενεών
Ποτέ πριν δεν ήταν τόσο μεγάλο το χάσμα ανάμεσα στους νέους και την παλιά γενιά των επαναστατών. Το μόνο που έχουν γνωρίσει οι νεότερες γενιές είναι η λιτότητα της «ειδικής περιόδου» (την οποία προκάλεσε μετά το 1991 η κατάρρευση του σοβιετικού μπλοκ) και μια κοινωνία η οποία δεν έχει καμία σχέση με εκείνη στην οποία έζησαν οι παλαιότεροι. Τη δικτατορία του Φουλχένσιο Μπατίστα τη θεωρούν σαν μια ιστορία του παρελθόντος που διδάσκεται στα σχολικά βιβλία. Η εποχή της πολυτέλειας τη δεκαετία του 1980, η οποία σε πολλές περιπτώσεις επέτρεψε την κοινωνική άνοδο των γονιών τους, φαντάζει σαν μακρινή ανάμνηση.
Κι ενώ η παιδεία υποβαθμιζόταν, αρκετοί καθηγητές εγκατέλειψαν την εργασία τους προς χάριν καλύτερα αμειβομένων δραστηριοτήτων. Μερικές φορές αντικαθίστανται από «maestros emergentes» (ανερχόμενους δασκάλους), εκπαιδευτικούς με ελάχιστη εμπειρία που έχουν λάβει μια σύντομη επιμόρφωση. «Η εκπαίδευση είναι σκέτη συμφορά», φωνάζει ένας ακροατής κατά τη διάρκεια μιας δημόσιας συζήτησης που οργάνωσε το περιοδικό «Temas» (10), απηχώντας την αξιοσημείωτη παρέμβαση του διευθυντή του «Φεστιβάλ Λατινοαμερικάνικου Κινηματογράφου» Αλφρέδο Γκεβάρα στο συνέδριο της «Εθνικής Ένωσης Κουβανών Συγγραφέων» (Uneac), ο οποίος κατήγγειλε «τα παράλογα κριτήρια και τις πρακτικές που βασιλεύουν στην παιδεία».

Από πού προέρχεται αυτή η έλλειψη ενδιαφέροντος που επιδεικνύουν πολλοί νέοι απέναντι στην πολιτική; «Με αρρωσταίνει», απαντάει ένας από αυτούς, απηυδισμένος με τις καθημερινές «παροτρύνσεις» και τους πολιτικούς «προσανατολισμούς» των ιθυνόντων. Η αίσθηση ότι δεν έχουν επαγγελματικό μέλλον που να αντιστοιχεί στη μόρφωσή τους είναι διάχυτη και πολλοί προσπαθούν να εγκαταλείψουν το νησί. Το Φεβρουάριο του 2008, κατά τη διάρκεια ενός πολυδιαφημισμένου τετ-α-τετ, ένας φοιτητής εξέφρασε τα παράπονά του στον πρόεδρο της Εθνοσυνέλευσης Ρικάρδο Αλαρκόν. Γιατί χρειαζόμαστε άδεια για να ταξιδέψουμε; Γιατί επιβάλλονται περιορισμοί στην πρόσβαση στο Ίντερνετ;


Ανελαστικοί θεσμοί
Κατά τη διάρκεια μιας έρευνας που διήρκησε πολλούς μήνες, η Μισέλ Τσέιζ, μια αμερικανίδα ιστορικός, υπογραμμίζει ότι οι σημαντικότερες κριτικές σχετίζονται με την έλλειψη ιδεολογικών συζητήσεων και την αρτηριοσκλήρωση των θεσμών (11). Ορισμένοι νεαροί φοιτητές και ερευνητές δίνουν έμφαση στην αναγκαιότητα για «κοινωνικοποίηση της εξουσίας» (12). Το 2007 οργάνωσαν στο Πανεπιστήμιο της Αβάνας μια δημόσια ενημερωτική συνάντηση με θέμα την Οκτωβριανή Επανάσταση στην οποία παρευρέθησαν εξακόσια άτομα. Ως κληρονόμοι της επανάστασης, επικαλούνται τον σοσιαλισμό και ξαναδιαβάζουν τους «κλασικούς» του μαρξισμού. Αλλά, σημάδι των καιρών, κανένας ανάμεσά τους δεν δηλώνει «φιδελικός».

Αναγνωρίζοντας δημόσια ότι το σύστημα δεν λειτουργεί σωστά, ότι οι μισθοί δεν επαρκούν και ότι χρειάζονται «δομικές αλλαγές», ο Ραούλ Κάστρο γέννησε πολλές ελπίδες. Ο νέος πρόεδρος, όταν κάλεσε τους συμπατριώτες του να συμμετάσχουν σε μια μεγάλη εθνική συζήτηση, άνοιξε ένα πεδίο για την έκφραση διαφορετικών απόψεων. Παρόλο που καμία σύνοψη της συζήτησης δεν δόθηκε στη δημοσιότητα, ξέρουμε ότι τα κομματικά στελέχη τάχθηκαν υπέρ ενός πιο συμμετοχικού και δημοκρατικού σοσιαλισμού. Όσο για τον κόσμο -και, κατ΄ αρχάς, για τους αντιφρονούντες- διεκδικεί πάνω από όλα τη βελτίωση της καθημερινής του ζωής. Χρειάζονται αλλαγές. Αλλά, ποιές, πότε και πώς;

Εμφάνιση δημόσιας κριτικής
«Κάτι αρχίζει να κινείται στην Κούβα, το σημερινό μοντέλο περνάει κρίση», σχολιάζει ο νεαρός ερευνητής Αριέλ Ντακάλ. Εδώ και δυο χρόνια, είναι έκδηλη η συλλογική έκφραση της κριτικής πάνω στις σύγχρονες δυσλειτουργίες ή στον απολογισμό του παρελθόντος. Το Φεβρουάριο του 2007, κατά την ανάρρωση του Φιδέλ Κάστρο, η προβολή μιας τηλεοπτικής εκπομπής που εκθείαζε τους πρώην λογοκριτές της δεκαετίας του 1970 προκάλεσε ομαδική αντίδραση που πήρε την ονομασία «ο πόλεμος των e-mail» γιατί εκφράστηκε για πρώτη φορά μέσω διαδικτύου. Το κείμενο, το οποίο υπέγραψαν πολλές προσωπικότητες του πολιτισμού (ο Αλφρέδο Γκεβάρα, η Μαριέλα Κάστρο, κόρη του Ραούλ Κάστρο) και της θρησκείας (ο ιερωμένος Κάρλος Μανουέλ δε Σέσπεδες), ακολούθησε ένας κύκλος διαλέξεων κι ένα βιβλίο που έκανε αρνητικό απολογισμό για τα «χρόνια του μολυβιού». (13)

Για πρώτη φορά, σημειώνει ο Δεσιδέριο Ναβάρο, διευθυντής του περιοδικού «Criterios», «συστάθηκε μια δημόσια σφαίρα που συμπληρώνει τις ελλείψεις των μεγάλων μέσων». Οι συζητήσεις συνεχίστηκαν τον Απρίλιο του 2008, στο συνέδριο της Uneac, στη γιορτή του Βιβλίου, στις συναντήσεις που οργάνωσε το περιοδικό «Temas» ή στα κέντρα επιμόρφωσης, όπως το «Κέντρο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ». Η ύπαρξη της ιστοσελίδας «Kaosenlared» (χάος στο διαδίκτυο) που δημοσιεύει κείμενα από την Κούβα, επιτρέπει την ανταλλαγή απόψεων και τη διάδοση των συζητήσεων σε μια άγνωστη μέχρι τότε κλίμακα.

Για τί συζητούν; Πού έγκεινται οι διαφορές; Κομματικά στελέχη, ερευνητές, διανοούμενοι και ορισμένοι φοιτητικοί κύκλοι αναζητούν ένα εναλλακτικό σοσιαλισμό. Αυτή η αναζήτηση συνοδεύεται από μια κριτική αναφορά στον υπαρκτό σοσιαλισμό και στον απολογισμό της πτώσης της ΕΣΣΔ, μια ανάλυση την οποία, όπως υπενθυμίζει ο συγγραφέας Αμπρόσιο Φορνέτ, «πάντοτε αναβάλλαμε για να μην θέσουμε σε κίνδυνο την ενότητα και να μη δώσουμε όπλα στον αντίπαλο». Εδώ όμως έχουμε να κάνουμε με μια «εικονική ομοφωνία» (14): Ο Αλφρέδο Γκεβάρα καταγγέλλει «τη μετατροπή των ιδεών σε εθιμοτυπία, σε λόγια, σε τελετουργία, κάτι συνηθισμένο στην ιστορία των γραφειοκρατών και των οπορτουνιστών».

«Ραουλίστας» - «Φιδελίστας»
Δυο μεγάλα ερωτήματα κυριαρχούν στην καρδιά των συζητήσεων. Κατ' αρχάς, η οικονομία. Εν συνεχεία, η έλλειψη λαϊκής συμμετοχής.
Γιατί δεν πηγαίνει καλά η οικονομία; Ποιές είναι οι σχέσεις ανάμεσα στο κράτος και την αγορά σε μια μεταβατική οικονομία προς τον σοσιαλισμό; Ποιά διδάγματα μπορεί να αντλήσει η Κούβα από την εμπειρία της Κίνας και κυρίως, του Βιετνάμ; Οι απαντήσεις διαφέρουν ανάμεσα στους «ραουλίστας» και τους «φιδελίστας». Παρόλο που ούτε οι μεν ούτε οι δε εκπροσωπούν απαραίτητα τους αντίστοιχους μέντορές τους, μαρτυρούν την ύπαρξη ουκ ολίγων διαφορών στην κεφαλή του κράτους.

Μέχρι πού μπορεί και θέλει να φτάσει ο Ραούλ Κάστρο; Ως ρεαλιστής, δίνει έμφαση στην ανάγκη για έξοδο από την οικονομία της παλιάς ρουτίνας και για βελτίωση της απόδοσης στη γεωργία (περισσότερο από το 50% της γης μένει ακαλλιέργητο), κάνοντας παράλληλα λόγο για μια περισσότερο οργανωμένη και άξια σεβασμού λειτουργία της θεσμικής τάξης, την οποία βραχυκύκλωνε τακτικά ο μεγάλος του αδερφός. Με τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις προσδοκά να διαιωνίσει το πολιτικό σύστημα χωρίς όμως να το αποσταθεροποιήσει, με στόχο να προετοιμάσει τη μετά-Κάστρο εποχή. Εξ ου και το ενδιαφέρον για την εμπειρία του Βιετνάμ που φαίνεται να επιβεβαιώνει ότι μπορείς να δανειστείς από τον καπιταλισμό ό,τι είναι αποτελεσματικό, όπως την οικονομία της αγοράς, χωρίς να διακυβεύσεις το πολιτικό σύστημα και τον μονοκομματισμό.

Μπορεί όμως μια τέτοια εμπειρία να μεταφυτευθεί στην Κούβα; Και θα αντέξουν οι Κουβανοί το κοινωνικό κόστος ύστερα από τόσα δύσκολα χρόνια που έχουν περάσει; Τη στιγμή που έχει απομακρυνθεί εντελώς η ιδέα της θεραπείας-σοκ, κερδίζει έδαφος η προοπτική για μια αργή και σταδιακή μετάβαση. Ωστόσο, ο Ραούλ Κάστρο είναι 77 χρονών: ο χρόνος του είναι μετρημένος.

Αντίστροφα, όσοι αντιτίθενται στις οικονομικές μεταρρυθμίσεις, κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για κατάρρευση του συστήματος. Ο Φιδέλ Κάστρο δεν έκρυψε ποτέ τις επιφυλάξεις του ως προς τους «καπιταλιστικούς μηχανισμούς», φοβούμενος τις πολιτικές τους συνέπειες.

Έδινε πάντα έμφαση στον εθελοντισμό και τις κοινωνικές κινητοποιήσεις. Ο πολιτειολόγος Χουάν Βαλδές Πας συνοψίζει κάπως έτσι τις διαφορές: «Για ορισμένους, η επανάσταση είναι μια ιστορική διαδικασία που προχωρεί με άλματα και για να οδηγηθεί στην πρόοδο, πρέπει να θέσει ως στόχο της το ανέφικτο. Πρόκειται για ένα πολύ ισχυρό ρεύμα σκέψης, ενδεχομένως το ισχυρότερο στους κόλπους της επανάστασης. Άλλοι επαναστάτες αποδεικνύονται περισσότερο ρεαλιστές: κατανοούν ότι υπάρχουν καταστάσεις τις οποίες η επανάσταση δεν δύναται να ξεπεράσει. Είναι μια ενδιαφέρουσα διαμάχη ανάμεσα στους ουτοπιστές, ας τους ονομάσουμε έτσι, τους υποκειμενικούς μαρξιστές και τα πιο προσγειωμένα κομματικά στελέχη, που τα απασχολούν συγκεκριμένοι στόχοι και έχουν επίγνωση των συνθηκών».
Σε μια κίνηση με ιδιαίτερη σημασία, το θεωρητικό και πολιτικό περιοδικό του PCC, το «Cuba Socialista», αναδημοσίευσε δυο παλαιότερες ομιλίες του Φιδέλ Κάστρο (15). Η μία, την οποία είχε δώσει το 1988 και «παραμένει πάντα επίκαιρη», σύμφωνα με τον εκδότη, υπογραμμίζει πόσο σημαντική είναι η υπεράσπιση της πατρίδας και της ιδεολογικής μάχης: «Ορισμένοι αναρωτιούνται, κάποιες φορές, μήπως αξίζει μάλλον να αφιερώσουμε όλη την ενεργητικότητα, όλες τις προσπάθειες, όλες τις πλουτοπαραγωγικές πηγές στην οικοδόμηση του σοσιαλισμού, στην ανάπτυξη της χώρας... Αυτή όμως θα ήταν μια σοβαρή πλάνη, μια εγκληματική πλάνη, γιατί είναι το τίμημα που πρέπει να πληρώσει ο λαός μας για την επανάστασή του, για την ελευθερία του και την ανεξαρτησία του». Αυτά, πριν την κρίση κι ενώ η οικονομία της Κούβας ήδη γνώριζε δυσκολίες.

Ποιός κυβερνά την Κούβα;
Ποιός κάνει κουμάντο στην Κούβα; Αυτό το καυτό ερώτημα διατυπώνεται mezzo voce. Ο Φιδέλ Κάστρο τόνισε ότι δεν ηγείται ούτε θα ηγηθεί καμίας «φράξιας». Παρ’ όλα αυτά, η αποκρυπτογράφηση του φύλλου της «Granma» της 19ης Δεκεμβρίου, είναι αποκαλυπτική. Ψηλά στην πρώτη σελίδα, μια επικεφαλίδα με μεγάλα κόκκινα γράμματα δηλώνει «ο Φιδέλ
υποδέχεται τον Χου Ζιντάο». Μόνο στο κάτω μέρος της σελίδας, με μικρότερα μαύρα γράμματα αναγγέλλεται η συνάντηση ανάμεσα στον εν ενεργεία πρόεδρο της Κούβας και τον πρόεδρο της Κίνας: «Επίσημες συνομιλίες ανάμεσα στον Ραούλ και τον Χου Ζιντάο». Δύσκολο να σκεφτούμε ότι απλά έγινε λάθος στη μακέτα, καθώς γνωρίζουμε τον έλεγχο που ασκεί η Κεντρική Επιτροπή του PCC.

Είναι δύσκολο να εντοπίσει κανείς ομοιογενείς ομάδες στον κρατικό μηχανισμό. Οι «Ένοπλες Επαναστατικές Δυνάμεις» (FAR) παραμένουν ακλόνητες. Ο Ραούλ Κάστρο ήταν ο αρμόδιος υπουργός για μισό περίπου αιώνα. Ελέγχουν, έμμεσα ή άμεσα, τα δύο τρίτα της οικονομίας. Οι επιχειρήσεις τους αποτελούν τον άξονα πολλών αλλαγών, ενώ οι στρατιωτικοί που τις διευθύνουν έχουν πειραματιστεί με τις μεθόδους καπιταλιστικής διαχείρισης και μπορούμε να σκεφτούμε ότι θα διαδραματίσουν κάποιο ρόλο υπέρ των μεταρρυθμίσεων. Ωστόσο, καλό θα είναι να αποφεύγονται οι γενικεύσεις. Ορισμένα στελέχη του κόμματος, του συνδικάτου ή των λαϊκών οργανώσεων εκφράζουν τις επιφυλάξεις τους. Ένας συνδικαλιστής υπογραμμίζει ενώπιόν μας τους εγγενείς κινδύνους από την εντυπωσιακή ανάπτυξη της Κίνας, η οποία έρχεται αντιμέτωπη με «την άνιση κατανομή του εισοδήματος, την εξαθλίωση, τις κραυγαλέες διαφορές ανάμεσα στις πόλεις και την επαρχία και την υποβάθμιση του περιβάλλοντος». Με μια πολιτική ευαισθησία που ευνοεί τον Φιδέλ Κάστρο, η Σέλια Αρτ εξέφραζε τον Αύγουστο του 2008 το φόβο της «μήπως η Κούβα ακολουθήσει την κατεύθυνση της Κίνας» (16). Ένας υψηλόβαθμος κουβανός αξιωματούχος κάνει αναφορά στον πρώην πρόεδρο της Πολωνίας, Ταντέους Μαζοβιέσκι: «Κανένας δεν είχε την εμπειρία της μετάβασης από τον σοσιαλισμό στον καπιταλισμό. Εγώ, αν ήξερα ότι θα είχαμε ένα 18% ανέργων, ίσως να μην προχωρούσα τόσο βιαστικά».

Προς συμμετοχική δημοκρατία
Μολονότι κανένας από τους ιθύνοντες δεν προτείνει πολιτικές αλλαγές, γίνεται αισθητή η επιθυμία για συμμετοχική δημοκρατία και για ένα αυτοδιαχειριζόμενο σοσιαλισμό, υπό την επίδραση της λατινοαμερικάνικης αριστεράς. «Ο κόσμος επικρίνει τους υπερβολικά γραφειοκρατικούς θεσμούς, ζητά ευρύτερη συμμετοχή της κοινωνικής βάσης», σχολιάζει ο Χουάν Βαλδές Πας. Αυτή η απαίτηση, την οποία έχουν εκφράσει θεωρητικά οι διανοούμενοι, συνοδεύεται από την κριτική ως προς τον ρόλο του PCC. «Δεν μπορεί το κόμμα να διευθύνει το κράτος, αυτό πρέπει να το κάνει ο λαός», δηλώνει ένα κομματικό στέλεχος. «Πιστεύω πως πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι έχουμε φτιάξει ένα υπερβολικά συγκεντρωτικό και γραφειοκρατικό σύστημα, με πολύ περιορισμένη λαϊκή συμμετοχή στον τομέα λήψης των αποφάσεων», τονίζει ο Αουρέλιο Αλόνσο.

Για πρώτη φορά, κάποιες «προγραμματικές προτάσεις» που προορίζονταν για το έκτο συνέδριο του PCC το οποίο προβλέπεται να διεξαχθεί στα τέλη του 2009, αναρτήθηκαν στην ιστοσελίδα Kaosenlared. Την πλατφόρμα αυτή με τον τίτλο «Η Κούβα χρειάζεται ένα συμμετοχικό και δημοκρατικό σοσιαλισμό» παρουσίασαν «κομμουνιστές και επαναστάτες της Κούβας» και την προώθησε ο Πέδρο Κάμπος, ένας πρώην διπλωμάτης ο οποίος στο παρελθόν είχε υπηρετήσει στο υπουργείο Εσωτερικών (17).

Ο Κάμπος ζει φτωχικά και αρνείται τις συνεντεύξεις, δέχτηκε ωστόσο να μας συναντήσει. Όσοι δεν έχουν πρόσβαση στο Ίντερνετ, μπορούν να προμηθευθούν στο σπίτι του το κείμενο με τις δεκατρείς «προτάσεις» -που καταδικάζουν τον αυταρχικό «κρατικό σοσιαλισμό». Σύμφωνα με τους συγγραφείς του, πρέπει να δημιουργηθούν εργατικά συμβούλια που θα ελέγχουν τις αποφάσεις στα κέντρα εργασίας, να τροποποιηθεί το εκλογικό σύστημα προς την κατεύθυνση μιας περισσότερο συμμετοχικής δημοκρατίας, να αναθεωρηθούν οι διατάξεις του ποινικού κώδικα που ευνοούν τις καταδίκες για πολιτικούς λόγους, να κηρυχθεί παράνομη η «βοήθεια» των ξένων κυβερνήσεων με ανατρεπτικούς σκοπούς, και παράλληλα να νομιμοποιηθεί η ελευθερία της έκφρασης και του συνέρχεσθαι.

Το κείμενο τάσσεται, τέλος, υπέρ ενός κομμουνιστικού κόμματος που αποδέχεται την ύπαρξη ρευμάτων στο εσωτερικό του. Το σύνολο συμπληρώνουν κάποιες ιδιαίτερα δημοφιλείς διεκδικήσεις, κυρίως την κατάργηση της άδειας εξόδου από τη χώρα και τη χωρίς περιορισμούς πρόσβαση στο διαδίκτυο. Διάφορες προσωπικότητες της Κούβας εκφράζονται σε αυτό το πεδίο διαλόγου, συζητώντας για τις σχέσεις ανάμεσα στο κράτος και την ιδιοκτησία, την αυτοδιαχείριση και την αγορά, τον σοσιαλισμό και τη δημοκρατία, καθώς πλησιάζει το τέλος ενός ιστορικού κύκλου.

Αναγκαία η συναίνεση
Απέναντι στην επικείμενη αλλαγή εποχής -στην οποία συμπεριλαμβάνεται και η άφιξη του Μπαράκ Ομπάμα στο Λευκό Οίκο- οι συμπεριφορές σημειώνουν μια ανεπαίσθητη εξέλιξη και εκδηλώνονται ορισμένες πολιτικές διαφωνίες. Ο Ραφαέλ Ερνάντες, διευθυντής του περιοδικού «Temas», διερωτάται: πώς να «οικοδομήσουμε την συναίνεση»; Οποιαδήποτε ρήξη στην κορυφή θα έθετε σε κίνδυνο το σύστημα στο σύνολό του. Πώς να αντικαταστήσουμε τη διαιτησία που μέχρι πρότινος ασκούσε ο Φιδέλ Κάστρο, ένας χαρισματικός ηγέτης (και «αναντικατάστατος» σύμφωνα με τον αδερφό του τον Ραούλ); Μέσα από μια συλλογικότερη κατεύθυνση, απαντά ο νέος πρόεδρος, εμμένοντας στην ομαλή λειτουργία των θεσμών. Η
Ήδη έχει αποκλείσει τους «ταλιμπάν», παρατσούκλι που έχει δοθεί στους φανατικούς νέους από τους οποίους περιστοιχιζόταν ο πρώην πρόεδρος τα τελευταία χρόνια.

Δεν ξέρουμε αν η ιστορική γενιά η οποία κατέχει ακόμα τις θέσεις-κλειδιά μπορεί να μεταρρυθμίσει αυτό που η ίδια έχτισε ή αν, τρομαγμένη από τις αλλαγές, θα επιλέξει το στρατόπεδο της ακινησίας. Πραγματικά, η σημερινή ηγεσία δεν είναι νεότερη από την προηγούμενη, είναι μάλιστα... πιο ηλικιωμένη. Μερικοί πιστεύουν ότι χρειάζονται καινούργιοι πρωταγωνιστές ώστε να γίνουν πιστευτές οι όποιες μεταλλαγές. Ανάμεσα σε εκείνους που ο χρόνος τους είναι μετρημένος και σε εκείνους για τους οποίους ο χρόνος πιέζει, η ιστορία δεν έχει καταλήξει ακόμα.

Υποσημειώσεις
(1) «Μήνυμα του κομαντάντε», «Granma», Αβάνα, 19 Φεβρουαρίου 2008.
(2) Το 2008, οι κυκλώνες Γκούσταβ, Αϊκ και Παλόμα προκάλεσαν ζημιές σε περισσότερες από 400.000 κατοικίες, άφησαν 200.000 άστεγους και κατέστρεψαν ολοσχερώς περισσότερα από 55.000 εκτάρια με διάφορες καλλιέργειες.
(3) Το κανονικό πέσο χρησιμεύει κυρίως στις πληρωμές μισθών και στις αγορές ειδών πρώτης ανάγκης. Το μεταβλητό πέσο (το οποίο αντικατέστησε το δολάριο το 2004) χρησιμοποιείται από τους τουρίστες και είναι απαραίτητο για την απόκτηση διαφόρων αγαθών.
(4) Philippe Colombani, «La Lettre de la Havane», Νο 82, Πρεσβεία της Γαλλίας, οικονομική αποστολή, Ιούνιος 2008.
(5) Στο εξής, οι εργαζόμενοι θα αμείβονται σύμφωνα με την απόδοσή τους: ο μισθός τους θα καθορίζεται χωρίς παραπομπή στις εθνικές καταστάσεις μισθοδοσίας, ενώ στις επιχειρήσεις θα μπορούν να συνυπάρχουν διάφορα συστήματα αξιολόγησης.
(6) Espacio Laical, Αβάνα, Φεβρουάριος 2008.
(7) Mayra Espina, «Politicas de atencion a la pobreza y la desigualdad», CLASCO, Μπουένος Αϊρες, 2008.
(8) Mayra Espina, «Viejas y nuevas desigualdades en Cuba», «Nueva Sociedad», Νο 216, Αβάνα, Ιούλιος - Αύγουστος 2008.
(9) Alejandro de la Fuente, «Race, inequality and politics in twentieth-century Cuba», A nation for all. Chapel Hill & London, 2001.
(10) Έβδομο συνέδριο της UNEAC, 1η Απριλίου 2008.
(11) Michelle Chase, «Cuba's generation gap», Nacla Report, Νέα Υόρκη, Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2008.
(12) Julio Cesar Guanche «Todo lo que existe merece perecer», 15 Σεπτεμβρίου 2008, http://kaosenlared.net
(13) «La politica cultural del periodo revolucionario, memoria y reflexion», κύκλος διαλέξεων που οργάνωσε το θεωρητικοπολιτιστικό κέντρο «Criterios», Αβάνα, 2007.
(14) «Ell quinquenio gris: revisitando el termino», Ibid. in «La politica cultural..., op.cit.
(15) Cuba Socialista, Απρίλιος - Ιούνιος 2008 Νο 47, Φιδέλ Κάστρο, «Defendernos en el terreno militar y en el terreno ideologico» (1988).
(16) Pagina 12, Μπουένος 'Αιρες, 25 Αυγούστου 2008. Η Σέλια Αρτ, κόρη δύο ιστορικών στελεχών της κουβανέζικης επανάστασης, του Αρμάντο Αρτ και της Αϊδέ Σανταμαρία, είχε διαγραφεί από το PCC. Βρήκε τραγικό θάνατο σε τροχαίο δυστύχημα.
(17) E-mail: perucho1949@yahoo.es Διαβάστε περισσότερα...